Khi sức khoẻ bị người khác xâm phạm, Bộ luật Dân sự 2015 cho bạn đòi bốn nhóm khoản: chi phí hợp lý để cứu chữa, bồi dưỡng và phục hồi; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; và một khoản tiền riêng bù đắp tổn thất tinh thần. Ngoài ra còn những thiệt hại khác nếu luật chuyên ngành quy định. Mỗi khoản có căn cứ tính riêng và cần chứng từ riêng.
Phần lớn người bị thương chỉ nhớ tới viện phí, còn bỏ sót tiền đi lại, tiền bồi dưỡng, ngày công của người nhà vào viện trông, hay khoản tinh thần. Bài này đi qua từng nhóm, cho biết cái gì thường được chấp nhận, cái gì hay bị gạt, rồi hướng dẫn bạn dựng một bảng tính để mang đi thương lượng hoặc nộp kèm đơn. Các con số trong bài đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Căn cứ pháp lý: bồi thường ngoài hợp đồng và nguyên tắc bồi thường toàn bộ
Phần lớn các vụ bị thương do tai nạn, va chạm, bị đánh hay sự cố ở nơi công cộng thuộc trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2015. Người có hành vi xâm phạm sức khoẻ người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ những trường hợp luật loại trừ như thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi của chính người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất khả kháng.
Nguyên tắc nền là bồi thường toàn bộ và kịp thời. "Toàn bộ" nghĩa là thiệt hại thực tế phát sinh bao nhiêu thì về nguyên tắc được bù bấy nhiêu, không phải chỉ một khoản "hỗ trợ" tượng trưng. "Kịp thời" nghĩa là người bị thương không phải chờ đến khi xong vụ việc mới nhận tiền; trong nhiều tình huống có thể đề nghị tạm ứng để chữa trị.
Luật cũng cho các bên tự thoả thuận về mức bồi thường, hình thức (bằng tiền, bằng hiện vật hoặc làm một việc) và phương thức (một lần hay nhiều lần). Chỉ khi không thoả thuận được mới cần đến cơ quan có thẩm quyền quyết định. Vì vậy bảng tính của bạn trước hết là công cụ thương lượng, sau đó mới là tài liệu nộp toà nếu phải khởi kiện.
Có hai nguyên tắc làm giảm số tiền mà bạn cần biết từ đầu. Một là người bị thiệt hại có lỗi thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra. Hai là bên bị thiệt hại không được bồi thường phần thiệt hại phát sinh do mình không áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn hoặc hạn chế thiệt hại, ví dụ bỏ điều trị giữa chừng khiến vết thương nặng thêm.
Bốn nhóm khoản được đòi và chứng từ đi kèm
Bảng dưới là khung tổng quát. Mỗi dòng sẽ được tách ra chi tiết hơn khi bạn lập bảng tính của riêng mình.
| Nhóm khoản | Gồm những gì | Chứng từ thường dùng | Hay bị tranh cãi ở chỗ |
|---|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi | Cấp cứu, thuốc, xét nghiệm, phẫu thuật, phục hồi chức năng, dụng cụ hỗ trợ, bồi dưỡng sức khoẻ | Hoá đơn, phiếu thu viện phí, đơn thuốc, chỉ định của bác sĩ, giấy ra viện | Thuốc tự mua không có chỉ định, thực phẩm bồi dưỡng đắt tiền |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm | Lương, tiền công, thu nhập kinh doanh trong thời gian điều trị và sau đó nếu bị giảm khả năng làm việc | Hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận nghỉ việc, sổ sách kinh doanh | Thu nhập không ổn định, làm tự do, không có giấy tờ |
| Chi phí và thu nhập mất của người chăm sóc | Tiền đi lại, ăn ở của người chăm sóc; ngày công bị mất; chi phí chăm sóc lâu dài nếu mất khả năng lao động | Xác nhận nghỉ việc của người chăm sóc, vé xe, hoá đơn lưu trú | Số người chăm sóc, số ngày được tính |
| Tổn thất tinh thần | Khoản tiền bù đắp đau đớn, lo âu, ảnh hưởng đời sống | Kết quả giám định, hồ sơ điều trị, mô tả ảnh hưởng thực tế | Mức cụ thể khi không thoả thuận được; có trần theo lương cơ sở |
Nhóm thứ năm là "thiệt hại khác do luật quy định". Nhóm này mở cho những khoản mà luật chuyên ngành ghi nhận riêng, nên khi vụ việc thuộc lĩnh vực đặc thù như lao động, y tế hay bảo hiểm, bạn nên đối chiếu thêm văn bản của lĩnh vực đó.
Từng nhóm khoản nhìn kỹ hơn
Chi phí cứu chữa phải "hợp lý". Luật dùng chữ hợp lý chứ không dùng chữ "toàn bộ hoá đơn". Thuốc, xét nghiệm, phẫu thuật theo chỉ định của cơ sở y tế gần như luôn được chấp nhận. Khoản tự mua ngoài chỉ định, phòng dịch vụ hạng sang hay thực phẩm chức năng thì dễ bị cắt hoặc chỉ được tính một phần.
Thu nhập bị mất tính trên thu nhập thật. Không phải mức bạn mong muốn, cũng không phải lương tối thiểu nếu bạn có thu nhập cao hơn và chứng minh được. Người có lương thì dựa vào bảng lương; người làm tự do thì dựa vào mức thu nhập trung bình chứng minh được, nếu không xác định được thì áp mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại.
Người chăm sóc có quyền lợi riêng. Ngày công người nhà phải nghỉ để vào viện trông, tiền tàu xe, tiền trọ gần bệnh viện là thiệt hại thật. Nếu người bị thương mất khả năng lao động và cần người chăm sóc thường xuyên, khoản này kéo dài sau giai đoạn điều trị.
Tổn thất tinh thần là khoản tách riêng. Đây là tiền bù đắp chứ không phải tiền "phạt". Các bên được thoả thuận mức; nếu không thoả thuận được, mức tối đa cho một người có sức khoẻ bị xâm phạm không quá năm mươi lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết. Mức lương cơ sở thay đổi theo thời kỳ nên bạn cần tra con số đang áp dụng.
Cách lập bảng tính bồi thường từng bước
Một bảng tính tốt giúp cuộc thương lượng bớt cảm tính. Bạn có thể làm trên giấy hoặc bảng tính trên máy, miễn là có đủ các cột dưới đây.
- Lập danh sách theo dòng thời gian: ngày bị thương, ngày nhập viện, ngày ra viện, các lần tái khám, các đợt phục hồi chức năng. Dòng thời gian là xương sống để tính số ngày nghỉ việc và số ngày cần người chăm sóc.
- Gom chứng từ theo bốn nhóm khoản, mỗi nhóm một túi hoặc một thư mục. Ghi số thứ tự lên từng chứng từ để bảng tính dẫn chiếu được: "chứng từ số 7 – phiếu thu viện phí đợt 2".
- Với mỗi dòng chi phí, ghi bốn cột: nội dung, số tiền, chứng từ số mấy, ghi chú vì sao cần thiết. Cột ghi chú là chỗ bạn giải thích vì sao khoản đó hợp lý, ví dụ "bác sĩ chỉ định chụp cộng hưởng từ vì nghi tổn thương dây chằng".
- Tính thu nhập bị mất bằng công thức rõ ràng: thu nhập bình quân một ngày nhân số ngày không làm được việc, cộng phần thu nhập giảm sút sau đó nếu có. Ghi rõ bạn lấy mức bình quân từ đâu.
- Tính phần người chăm sóc: số người, số ngày, thu nhập bình quân một ngày của từng người, cộng chi phí đi lại và lưu trú.
- Đề xuất mức tổn thất tinh thần kèm lý do: mức độ thương tích, thời gian điều trị, di chứng, ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt.
- Cộng tổng, tách riêng phần đã chi thực tế và phần ước tính cho tương lai như chi phí tái khám, phục hồi chức năng còn lại. Phần tương lai nên kèm ý kiến của cơ sở y tế.
Bảng tính nên in hai bản: một bản để trao cho bên kia hoặc hoà giải viên, một bản bạn giữ có ghi chú riêng. Đừng gửi bản gốc chứng từ; chỉ gửi bản sao và giữ bản gốc đến khi xong việc.
Ví dụ giả định một bảng tính rút gọn
Ví dụ giả định: anh B, nhân viên văn phòng, bị gãy xương cẳng tay do bị xe đâm khi đi bộ, nằm viện 10 ngày và nghỉ làm tổng cộng 45 ngày. Vợ anh nghỉ việc 10 ngày để chăm. Số liệu chỉ nhằm minh hoạ cách trình bày.
| Khoản | Cách tính | Số tiền (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Viện phí, phẫu thuật, thuốc theo đơn | Theo hoá đơn, phần người bệnh tự trả | 24.500.000 đồng |
| Chụp chiếu, tái khám 3 lần | Theo phiếu thu | 2.100.000 đồng |
| Bồi dưỡng sức khoẻ | Đề xuất theo thời gian điều trị, có giải thích | 3.000.000 đồng |
| Thu nhập bị mất của anh B | 450.000 đồng/ngày × 45 ngày làm việc bị mất | 20.250.000 đồng |
| Thu nhập bị mất của người chăm sóc | 350.000 đồng/ngày × 10 ngày | 3.500.000 đồng |
| Đi lại giữa nhà và viện | Theo hoá đơn xe | 1.200.000 đồng |
| Tổn thất tinh thần | Đề xuất, kèm lý do; trong trần luật định | Do các bên thoả thuận |
Bảng không cần đẹp, nhưng mỗi con số phải trả lời được câu hỏi "lấy ở đâu ra". Một bảng có mười dòng mà dòng nào cũng có chứng từ thường thuyết phục hơn một con số tròn trịa không có căn cứ.
Những khoản người bị thương hay bỏ sót
Khi rà lại bảng, bạn đối chiếu với danh sách sau để không bỏ quên khoản nào có căn cứ:
- Tiền thuê xe đưa đi cấp cứu, tiền taxi các lần tái khám.
- Chi phí mua nạng, nẹp, xe lăn, đai cố định, băng gạc mua theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Chi phí phục hồi chức năng, vật lý trị liệu sau khi ra viện nếu có chỉ định.
- Thu nhập bị giảm sau khi đi làm lại, ví dụ phải chuyển sang việc nhẹ hơn với lương thấp hơn.
- Ngày công của người nhà vào viện trông, kể cả khi người đó làm tự do.
- Chi phí khắc phục thẩm mỹ cho vết sẹo nếu cơ sở y tế xác định cần thiết.
- Chi phí giám định thương tích nếu bạn đã tự bỏ ra để có căn cứ đòi bồi thường.
Ngược lại, có những khoản thường khó được chấp nhận: tiền cảm ơn, quà biếu, chi phí khám ở nơi không liên quan tới thương tích, hay khoản "mất cơ hội" không chứng minh được như một hợp đồng chưa ký.
Khi nào cần người làm nghề hỗ trợ
Bạn tự lập bảng tính và tự thương lượng được trong đa số vụ thương tích nhẹ, chi phí rõ ràng, bên gây thiệt hại hợp tác. Những tình huống nên có luật sư hoặc người làm nghề pháp lý đi cùng là: thương tích nặng có di chứng lâu dài, cần tính chi phí chăm sóc nhiều năm; có tranh cãi về lỗi; bên gây thiệt hại là doanh nghiệp có bộ phận pháp chế; vụ việc đồng thời có yếu tố hình sự; hoặc số tiền lớn so với khả năng chi trả của bên kia.
Ở những vụ này, khó khăn thường không nằm ở phép cộng mà ở chứng minh: chứng minh thu nhập, chứng minh mối liên hệ giữa thương tích và chi phí, chứng minh mức độ ảnh hưởng. Nếu muốn có ý kiến sơ bộ trước khi quyết định thuê người, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo bảng tính đã lập để câu trả lời sát hơn.
Dù tự làm hay nhờ người, thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường ngoài hợp đồng là có giới hạn. Đừng để bảng tính nằm trong ngăn kéo quá lâu chỉ vì đang chờ bên kia "suy nghĩ thêm".
Câu hỏi thường gặp
Bị thương nhẹ, chỉ khám ngoại trú vài lần thì có được đòi tổn thất tinh thần không?
Có thể đòi. Luật không đặt ngưỡng thương tích tối thiểu cho khoản tinh thần. Tuy vậy mức được chấp nhận thường tương xứng với mức độ thương tích và thời gian điều trị, nên với thương tích nhẹ bạn nên đề xuất ở mức vừa phải, có lý do cụ thể để dễ đạt thoả thuận.
Bảo hiểm y tế đã trả phần lớn viện phí thì còn đòi bên gây thiệt hại khoản đó không?
Bạn thường chỉ đòi phần mình thực tế tự chi trả, vì nguyên tắc là bù thiệt hại thật đã phát sinh. Còn việc quỹ bảo hiểm có quyền yêu cầu bên gây thiệt hại hoàn trả hay không là quan hệ riêng giữa quỹ và bên đó, bạn nên đối chiếu quy định hiện hành nếu bên kia nêu vấn đề này.
Có được đòi khoản chi phí dự kiến trong tương lai chưa phát sinh không?
Được đề nghị nếu chứng minh được khả năng phát sinh, ví dụ cơ sở y tế xác định cần mổ tháo nẹp sau một năm hay cần tiếp tục phục hồi chức năng. Bạn nên xin văn bản hoặc ghi chú của bác sĩ về kế hoạch điều trị tiếp theo để làm căn cứ.
Bên gây thiệt hại nghèo, không đủ tiền thì có được giảm mức bồi thường không?
Luật có cho giảm mức bồi thường khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc chỉ có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Việc giảm là do các bên thoả thuận hoặc toà xem xét từng vụ, không phải tự động.
Có nên đưa bảng tính cho bên kia ngay từ lần gặp đầu?
Nên đưa khi bạn đã gom đủ chứng từ của giai đoạn điều trị chính. Đưa quá sớm với con số ước lượng dễ bị bắt bẻ; đưa quá muộn thì bên kia nghĩ bạn không có căn cứ. Bạn có thể báo trước các nhóm khoản sẽ yêu cầu, rồi gửi bảng chi tiết sau.
Đã nhận một khoản hỗ trợ ban đầu thì có bị mất quyền đòi các khoản còn lại?
Không mặc nhiên mất. Khoản đã nhận được trừ vào tổng thiệt hại. Điều cần cẩn thận là nội dung giấy tờ bạn ký khi nhận tiền: nếu có câu "đã nhận đủ, không yêu cầu gì thêm" thì việc đòi tiếp sẽ khó hơn nhiều.