Khi trẻ bị thương, các khoản bồi thường chủ yếu gồm: chi phí hợp lý cho cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ; chi phí và thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị; chi phí chăm sóc lâu dài nếu trẻ không tự phục vụ được; và khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Vì trẻ thường chưa có thu nhập, khoản thu nhập bị mất của chính trẻ thường không đặt ra, nhưng thu nhập của cha mẹ phải nghỉ việc chăm con thì có.
Phần lớn tranh cãi xoay quanh chuyện khoản nào được tính, tính bằng gì, và bao nhiêu là hợp lý. Bài này đi qua từng khoản theo Bộ luật Dân sự 2015 với góc nhìn của gia đình có con bị thương, kèm một ví dụ giả định có số liệu để bạn hình dung cách lập bảng. Danh sách chung các khoản cho mọi người bị thương có ở danh mục các khoản bồi thường của trang.
Các khoản thường gặp khi trẻ bị thương
Bảng dưới liệt kê các khoản theo thứ tự hay gặp, kèm chứng từ nên có. Cột cuối cho biết khoản đó thuộc về ai, vì tiền chi cho con và tiền bù cho con không hẳn là một.
| Khoản | Gồm những gì | Chứng từ | Thuộc về ai |
|---|---|---|---|
| Cứu chữa, điều trị | Viện phí, thuốc, vật tư, chụp chiếu, phẫu thuật phần gia đình tự trả | Hoá đơn, bảng kê chi phí, đơn thuốc | Người đã chi, thường là cha mẹ |
| Bồi dưỡng, phục hồi chức năng | Dinh dưỡng theo chỉ định, tập phục hồi, dụng cụ hỗ trợ | Chỉ định của bác sĩ, biên lai | Người đã chi |
| Đi lại | Chi phí đưa con đi viện, tái khám, giám định | Biên lai, ghi chép hợp lý | Người đã chi |
| Người chăm sóc | Chi phí và thu nhập thực tế bị mất của cha mẹ, người chăm trong thời gian điều trị | Xác nhận nghỉ làm, bảng lương, căn cứ thu nhập | Người chăm sóc |
| Chăm sóc lâu dài | Khi trẻ mất khả năng tự phục vụ và cần người thường xuyên chăm sóc | Kết luận y tế, giám định | Dành cho việc chăm sóc trẻ |
| Tổn thất tinh thần | Bù đắp nỗi đau, sự lo sợ của trẻ | Không cần hoá đơn, xét theo mức độ thương tích | Của trẻ, cha mẹ quản lý thay |
Tách khoản theo người hưởng giúp tránh nhầm lẫn khi một khoản lớn được giao cho cha mẹ. Phần thuộc về con nên được quản lý vì lợi ích của con theo quy định về quản lý tài sản của con chưa thành niên.
Chi phí cứu chữa và phục hồi: thế nào là hợp lý
Bộ luật Dân sự dùng chữ chi phí hợp lý. Hợp lý nghĩa là cần thiết cho việc điều trị và phù hợp với tình trạng thương tích. Phẫu thuật theo chỉ định, thuốc theo đơn, tái khám theo hẹn là hợp lý. Một đợt điều trị ở nơi có giá cao hơn nhiều mà không có chỉ định chuyên môn, hay thực phẩm chức năng tự mua không theo chỉ định, dễ bị bên kia phản đối.
Với trẻ em, chi phí phục hồi chức năng có thể kéo dài: tập vận động sau gãy xương, chỉnh nha sau chấn thương răng, điều trị sẹo. Những khoản này nên được ghi trong chỉ định của bác sĩ để làm căn cứ. Khi thương lượng, bạn có thể đề nghị bên gây thiệt hại chi trả theo từng đợt khi phát sinh, thay vì ước lượng một con số cho tương lai không chắc chắn.
Phần chi phí mà bảo hiểm y tế đã thanh toán trực tiếp với cơ sở y tế thường không được tính thêm vào yêu cầu, vì gia đình không thực sự bỏ ra. Phần cùng chi trả và dịch vụ ngoài danh mục mà gia đình tự trả thì có. Khoản nhận từ bảo hiểm tai nạn tự nguyện là chuyện khác, các bên có thể thương lượng về việc có tính đến hay không.
Người chăm sóc: khoản lớn hay bị bỏ quên
Trẻ bị thương gần như luôn cần người chăm: ở viện cùng con, đưa đi tái khám, ở nhà khi con chưa đi học được. Người chăm thường là cha hoặc mẹ, có khi là ông bà. Luật cho phép tính chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị.
Để tính, cần hai thứ: số ngày chăm sóc thực tế và mức thu nhập thực tế của người chăm. Với người làm công ăn lương, giấy xác nhận nghỉ không lương hoặc bảng lương bị trừ là căn cứ rõ. Với người làm tự do, buôn bán nhỏ, khó chứng minh hơn; có thể dựa vào sổ sách, sao kê, hoặc lấy thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương làm căn cứ tham khảo khi không có số liệu khác.
Nếu cha mẹ không nghỉ làm mà thuê người chăm, khoản tiền thuê có căn cứ được tính thay. Không nên tính cả hai cho cùng một khoảng thời gian, vì đó là chỗ bên kia dễ bắt bẻ nhất.
Những khoản riêng của trẻ em hay gây tranh cãi
Học bù, gia sư khi con nghỉ học dài ngày. Không phải khoản được liệt kê sẵn trong luật, nhưng có thể đề nghị như một chi phí hợp lý phát sinh do thương tích, nhất là khi trẻ đang ở năm cuối cấp. Hai bên có thể thoả thuận; nếu ra toà, việc có chấp nhận hay không tuỳ đánh giá cụ thể.
Thu nhập tương lai khi trẻ bị di chứng nặng. Trẻ chưa có thu nhập nên khoản thu nhập bị mất của chính trẻ thường không đặt ra. Nhưng khi thương tích làm giảm nặng khả năng lao động sau này, cách tính phần thiệt hại này phức tạp và có nhiều quan điểm; đây là tình huống nên có người làm nghề đồng hành.
Đồ dùng hỏng trong vụ việc. Kính mắt, xe đạp, cặp sách, điện thoại hỏng là thiệt hại về tài sản, được tính riêng với thiệt hại về sức khoẻ.
Chi phí tâm lý. Buổi tư vấn, trị liệu tâm lý theo chỉ định sau một vụ bạo lực hoặc tai nạn nặng có thể được xem là chi phí phục hồi sức khoẻ, nếu có căn cứ chuyên môn.
Tổn thất tinh thần: giới hạn và cách thoả thuận
Khoản bù đắp tổn thất tinh thần do sức khoẻ bị xâm phạm trước hết do các bên thoả thuận. Nếu không thoả thuận được, mức tối đa cho một người có sức khoẻ bị xâm phạm không quá 50 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết. Mức lương cơ sở thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi tính bạn cần tra con số đang áp dụng.
Mức tối đa không phải mức thường gặp. Toà án và các bên thường xem xét mức độ thương tích, thời gian điều trị, di chứng, ảnh hưởng đến sinh hoạt và tâm lý của trẻ. Một vết bầm vài ngày khác hẳn một vết sẹo vĩnh viễn trên mặt một bé gái tuổi dậy thì. Với trẻ em, những ảnh hưởng như sợ đến trường, mất ngủ, thu mình là những biểu hiện nên được ghi nhận, tốt nhất có xác nhận của nhà trường hoặc chuyên gia.
Khoản này là của trẻ, không phải của cha mẹ. Cha mẹ nhận thay với tư cách người đại diện và nên quản lý, sử dụng vì lợi ích của con.
Ví dụ giả định: lập bảng cho một ca gãy chân
Ví dụ giả định, các con số chỉ để minh hoạ cách lập bảng: một bé trai mười tuổi bị xe máy điện của một thiếu niên mười sáu tuổi đâm gãy xương cẳng chân. Bé nằm viện tám ngày, bó bột sáu tuần, tập phục hồi một tháng. Gia đình tự trả 14 triệu đồng sau phần bảo hiểm y tế; đi lại và tái khám hết 2 triệu; tập phục hồi 3 triệu theo chỉ định. Mẹ bé làm công nhân, nghỉ không lương 30 ngày, thu nhập thực tế khoảng 300 nghìn đồng mỗi ngày công, thành 9 triệu. Bé nghỉ học năm tuần, gia đình thuê gia sư kèm bù 2 triệu.
Bảng yêu cầu khi đó gồm: chi phí điều trị 14 triệu, đi lại 2 triệu, phục hồi 3 triệu, thu nhập mất của người chăm sóc 9 triệu, học bù 2 triệu (khoản có thể bị tranh cãi), cộng khoản tổn thất tinh thần do hai bên thoả thuận trong giới hạn luật định. Mỗi dòng gắn với chứng từ cụ thể.
Vì người gây tai nạn mười sáu tuổi, thiếu niên đó bồi thường bằng tài sản của mình trước, cha mẹ bù phần còn thiếu. Xe máy điện là xe cơ giới nên chủ xe thuộc diện phải có bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc; cần hỏi thêm doanh nghiệp bảo hiểm về phần chi trả cho người bị thương theo quy tắc hiện hành. Một bảng rõ ràng như vậy giúp hai gia đình nói chuyện trên con số, thay vì trên cảm xúc.
Trả một lần hay trả theo định kỳ
Các bên được tự thoả thuận phương thức bồi thường: trả một lần hay nhiều lần, bằng tiền hay bằng hiện vật, hoặc thực hiện một công việc. Với trẻ bị thương nhẹ, đã điều trị xong, trả một lần là gọn nhất. Với trẻ còn điều trị dài ngày hoặc có nguy cơ di chứng, trả theo đợt gắn với từng giai đoạn điều trị thường công bằng hơn cho cả hai bên: bên bị thiệt hại không phải ước đoán chi phí tương lai, bên gây thiệt hại không phải trả trước những khoản có thể không phát sinh.
Khi trẻ mất khả năng tự phục vụ và cần người chăm sóc lâu dài, khoản chăm sóc có thể được trả định kỳ theo tháng. Nếu ra toà, toà án có thể quyết định phương thức phù hợp khi các bên không thống nhất. Với khoản trả định kỳ kéo dài nhiều năm, nên ghi rõ thời điểm trả, cách điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi, và cách xử lý khi bên trả chậm.
Dù chọn cách nào, mọi lần nhận tiền đều nên có giấy biên nhận ghi rõ khoản gì, đợt nào, còn lại bao nhiêu. Thói quen nhỏ này tránh được rất nhiều tranh cãi về sau.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa đi làm thì có được tính thu nhập bị mất không?
Thường không, vì trẻ chưa có thu nhập thực tế trước khi bị thương. Khoản được tính là thu nhập thực tế bị mất của cha mẹ hoặc người chăm sóc trong thời gian điều trị. Trường hợp di chứng nặng ảnh hưởng khả năng lao động tương lai là vấn đề phức tạp hơn.
Ông bà chăm cháu không mất lương thì có được tính khoản người chăm sóc không?
Nếu ông bà không có thu nhập bị mất, phần thu nhập này không đặt ra, nhưng chi phí hợp lý phát sinh khi chăm sóc như đi lại, ăn ở tại viện vẫn có thể được tính. Hai bên có thể thoả thuận thêm một khoản ghi nhận công sức chăm sóc.
Tổn thất tinh thần cho trẻ thường được bao nhiêu?
Không có mức cố định. Các bên thoả thuận trước; không thoả thuận được thì tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở cho người có sức khoẻ bị xâm phạm. Mức cụ thể phụ thuộc mức độ thương tích, di chứng và ảnh hưởng đến trẻ.
Có nên nhận bồi thường một lần cho cả chi phí tương lai?
Nhận một lần đơn giản nhưng rủi ro nếu con cần điều trị thêm ngoài dự kiến. Với thương tích có thể để lại di chứng, nên thoả thuận phần đã phát sinh trước, phần tương lai trả theo đợt hoặc để mở điều khoản xem xét lại.
Tiền bồi thường cho con có phải của cha mẹ không?
Khoản chi phí cha mẹ đã bỏ ra và thu nhập cha mẹ bị mất là của cha mẹ. Khoản tổn thất tinh thần và phần dành cho chăm sóc lâu dài là vì con; cha mẹ quản lý thay con chưa thành niên và phải sử dụng vì lợi ích của con.
Mất hết hoá đơn thì có đòi được không?
Vẫn có thể, nhưng khó hơn. Hãy xin lại bảng kê chi phí, xác nhận của cơ sở y tế, sao kê chuyển khoản. Khoản không có chứng từ thì cần giải thích hợp lý; bên kia hoặc toà án sẽ xem xét mức độ tin cậy.