Có hai đường để một vết thương được giám định tỷ lệ: cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định trưng cầu, hoặc chính người có quyền tự gửi yêu cầu tới tổ chức giám định. Hai đường cho ra cùng một loại kết luận về hình thức, nhưng khác nhau ở thời điểm, người chịu chi phí ban đầu và cách kết luận được dùng trong hồ sơ.
Người bị thương hay rơi vào thế lưỡng lự: chờ công an thì sợ lâu, tự đi thì sợ "không được công nhận". Bài này giải thích khi nào đường nào phù hợp, bạn có quyền gì ở mỗi đường, và những sai lầm khiến kết luận tự đi giám định bị đặt lại vấn đề. Bài cũng nói tới quyền của phía bị cho là gây thương tích, vì quyền đề nghị giám định không chỉ thuộc về một bên.
Trưng cầu và tự yêu cầu: hiểu đúng hai cách
Trưng cầu giám định là việc cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án) ra quyết định bằng văn bản, gửi tổ chức giám định, nêu rõ cần giám định nội dung gì, gửi kèm hồ sơ và đối tượng giám định. Trong vụ án hình sự có thương tích, khi cần xác định tính chất thương tích và mức độ tổn hại sức khoẻ, pháp luật tố tụng hình sự bắt buộc phải trưng cầu giám định. Cơ quan không được tự ước lượng tỷ lệ thay cho kết luận giám định.
Tự yêu cầu giám định là việc người có quyền yêu cầu (người bị hại, đương sự, người đại diện của họ) tự mình gửi văn bản yêu cầu tới tổ chức giám định. Theo pháp luật về giám định tư pháp, người yêu cầu giám định trước hết có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu; nếu đề nghị đó không được chấp nhận thì họ có quyền tự yêu cầu. Ngoài ra, khi chưa có vụ án nào, một người vẫn có thể đến tổ chức giám định để được khám và đánh giá theo yêu cầu, phục vụ việc thương lượng.
Như vậy "tự đi" không phải con đường bị coi thường, nhưng nó có vị trí riêng. Trong vụ án hình sự đang được giải quyết, kết luận do cơ quan trưng cầu là kết luận chính trong hồ sơ. Kết luận tự yêu cầu hữu ích nhất ở giai đoạn chưa trình báo, đang thương lượng, hoặc khi đề nghị trưng cầu của bạn bị từ chối.
Khi đã trình báo: đường trưng cầu đi thế nào
Nếu bạn đã trình báo sự việc gây thương tích với công an cấp xã hoặc cơ quan điều tra, quá trình thường đi theo các bước dưới. Thứ tự và tên gọi giấy tờ có thể khác đôi chút theo từng nơi, nhưng logic chung như sau:
- Trình báo và cung cấp giấy tờ y tế ban đầu: giấy chứng nhận thương tích, giấy ra viện, phim chụp. Hãy giữ bản sao cho mình trước khi nộp.
- Cơ quan thụ lý xác minh tin báo; khi cần làm rõ mức độ thương tích, họ ra quyết định trưng cầu giám định và gửi tới tổ chức giám định pháp y.
- Bạn nhận giấy mời hoặc được cán bộ đưa đến nơi giám định vào ngày hẹn; mang theo giấy tờ tuỳ thân và hồ sơ y tế gốc để đối chiếu.
- Giám định viên khám, có thể chỉ định chụp chiếu hoặc khám chuyên khoa thêm, rồi lập kết luận gửi cơ quan trưng cầu.
- Cơ quan thụ lý thông báo kết luận giám định cho bạn theo quy định; bạn có quyền đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại nếu thấy có căn cứ.
Ở đường này, chi phí giám định do cơ quan trưng cầu chi trả theo chế độ, người bị thương không phải tạm ứng. Điều bạn cần chủ động là theo dõi tiến độ: hỏi cán bộ thụ lý đã có quyết định trưng cầu chưa, hẹn giám định khi nào. Đừng ngại hỏi; đó là quyền của người bị hại được biết về việc giải quyết tin báo của mình.
Khi nào tự yêu cầu giám định là hợp lý
Tình huống thứ nhất: sự việc chưa trình báo và hai bên đang thương lượng. Ví dụ giả định, một khách đến phòng tập ở Đà Nẵng bị thiết bị rơi trúng vai; hai bên muốn tự thoả thuận nhưng không thống nhất được thương tích nặng tới đâu. Một kết luận độc lập do tổ chức giám định pháp y thực hiện theo yêu cầu cho hai bên căn cứ chung để nói chuyện, tốt hơn nhiều so với việc mỗi bên giữ một nhận định riêng.
Tình huống thứ hai: bạn đã đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định (hoặc đề nghị giám định lại) mà không được chấp nhận. Pháp luật về giám định tư pháp cho phép bạn tự yêu cầu trong trường hợp này. Hãy giữ lại văn bản đề nghị của mình và văn bản trả lời, vì đó là căn cứ cho thấy bạn đã đi đúng thứ tự.
Tình huống thứ ba: tranh chấp dân sự đơn thuần ở toà án, không có yếu tố hình sự. Đương sự có quyền đề nghị toà án trưng cầu giám định, đồng thời có quyền tự yêu cầu giám định sau khi đã đề nghị toà mà toà không chấp nhận. Kết luận tự yêu cầu được toà xem xét như một nguồn chứng cứ, cùng với các tài liệu khác.
Ngược lại, khi vụ án hình sự đang được điều tra, tự đi giám định song song thường không giúp được nhiều, vì cơ quan điều tra vẫn sẽ trưng cầu. Nếu bạn lo kết luận trưng cầu không phản ánh đúng, việc nên làm là cung cấp đầy đủ hồ sơ và thực hiện quyền đề nghị giám định bổ sung, giám định lại.
So sánh hai đường
Bảng dưới không thay cho quy định cụ thể, chỉ giúp bạn nhìn nhanh sự khác nhau để chọn hướng. Chi phí và thời hạn cụ thể nên hỏi trực tiếp tổ chức giám định nơi bạn định đến.
| Tiêu chí | Chờ cơ quan trưng cầu | Tự yêu cầu giám định |
|---|---|---|
| Khi nào dùng | Đã trình báo, vụ việc đang được thụ lý | Chưa có vụ án; đang thương lượng; đề nghị trưng cầu bị từ chối |
| Ai gửi văn bản tới tổ chức giám định | Cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án | Người bị thương, đương sự hoặc người đại diện |
| Chi phí ban đầu | Cơ quan trưng cầu chi trả theo chế độ | Người yêu cầu tự trả; có thể đưa vào khoản yêu cầu bồi thường nếu hợp lý |
| Vị trí của kết luận | Kết luận chính trong hồ sơ vụ án | Tài liệu để thương lượng hoặc chứng cứ để toà xem xét cùng tài liệu khác |
| Rủi ro hay gặp | Chậm nếu không ai theo dõi tiến độ | Bên kia nghi ngờ tính khách quan nếu hồ sơ không đầy đủ |
Dù đi đường nào, hãy chọn tổ chức giám định có thẩm quyền trong lĩnh vực pháp y, không chọn một phòng khám bất kỳ. Một "giấy xác nhận tỷ lệ" của nơi không có chức năng giám định gần như không có giá trị khi tranh chấp.
Phía bị cho là gây thương tích có quyền gì
Quyền đề nghị giám định không phải đặc quyền của người bị thương. Người bị buộc tội, bị đơn trong vụ dân sự, hoặc người được cho là gây thiệt hại đều có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định, giám định bổ sung, giám định lại khi có căn cứ. Đây là cơ chế để kết luận cuối cùng khách quan hơn, chứ không phải để làm khó nạn nhân.
Nếu bạn ở phía bị cho là gây thương tích, điều nên làm là đề nghị bằng văn bản, nêu lý do cụ thể (ví dụ tổn thương được ghi trong kết luận có dấu hiệu là tổn thương cũ, hoặc hồ sơ y tế không khớp với thời điểm sự việc). Không nên tìm cách gặp riêng, gây áp lực với người bị thương hay với giám định viên; việc đó có thể bị coi là cản trở hoạt động giám định.
Nếu bạn ở phía bị thương, hãy coi việc bên kia đề nghị giám định lại là bình thường. Hồ sơ y tế đầy đủ, khai báo trung thực là cách tốt nhất để một kết luận đứng vững qua mọi lần kiểm tra lại.
Gợi ý chọn đường theo từng hoàn cảnh
Bị đánh, có dấu hiệu cố ý và muốn sự việc được xử lý. Trình báo trước, nộp đủ giấy tờ y tế ban đầu, rồi để cơ quan thụ lý trưng cầu giám định. Phần của bạn là theo dõi tiến độ và có mặt đúng hẹn.
Tai nạn ở cơ sở dịch vụ, hai bên đều muốn tự thoả thuận. Cân nhắc cùng nhau thống nhất một tổ chức giám định pháp y có thẩm quyền và tự yêu cầu giám định. Ghi lại bằng văn bản rằng hai bên chấp nhận dùng kết luận đó làm căn cứ thương lượng, kèm cách xử lý nếu thương tích về sau nặng lên.
Đang kiện dân sự ở toà án. Đề nghị toà trưng cầu giám định bằng văn bản. Nếu toà không chấp nhận, bạn có quyền tự yêu cầu và nộp kết luận cho toà xem xét.
Đã có kết luận trưng cầu nhưng bạn thấy thiếu tổn thương. Không cần tự đi giám định song song. Hãy gửi đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại, nêu rõ tổn thương nào bị bỏ sót và kèm giấy tờ chứng minh.
Thương tích nhẹ, không tranh chấp, chỉ cần hồ sơ bảo hiểm thương mại. Đọc quy tắc của hợp đồng bảo hiểm trước; nhiều trường hợp chỉ cần hồ sơ điều trị chứ không cần kết luận giám định tỷ lệ. Hỏi doanh nghiệp bảo hiểm giấy tờ nào họ chấp nhận để khỏi làm thừa.
Những sai lầm làm kết luận tự yêu cầu bị đặt lại vấn đề
Đi giám định khi chưa mang đủ hồ sơ y tế. Giám định viên chỉ thấy được tổn thương tại thời điểm khám; những gì đã được phẫu thuật, đã lành mà không có bệnh án thì khó được tính đầy đủ. Kết luận khi đó vừa thấp vừa dễ bị bên kia nói là thiếu căn cứ.
Chỉ một bên đi, không báo bên kia. Trong thương lượng, kết luận tự yêu cầu thuyết phục hơn nếu bên kia được biết trước nơi giám định, hoặc hai bên cùng thống nhất chọn nơi. Không bắt buộc, nhưng giảm hẳn tranh cãi về sau.
Chọn nơi giám định chỉ vì gần nhà. Nên chọn tổ chức giám định pháp y có thẩm quyền ở tỉnh nơi mình sống hoặc nơi xảy ra sự việc. Nếu sau này có vụ án, kết luận từ nơi phù hợp sẽ dễ được đối chiếu hơn.
Tự đi giám định rồi không trình báo dù có dấu hiệu bị cố ý gây thương tích. Kết luận tự yêu cầu không thay cho việc trình báo. Một số trường hợp chỉ được khởi tố khi người bị hại có yêu cầu; để quá lâu có thể ảnh hưởng quyền của bạn. Nếu chưa chắc nên làm gì, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ thứ tự việc cần làm.
Câu hỏi thường gặp
Kết luận giám định tự yêu cầu có được toà án chấp nhận không?
Toà án xem xét nó như một nguồn chứng cứ cùng các tài liệu khác, đặc biệt khi bạn đã đề nghị toà trưng cầu mà không được chấp nhận. Kết luận càng có hồ sơ y tế đầy đủ, nơi giám định có thẩm quyền, thì càng khó bị bác. Toà vẫn có thể trưng cầu giám định khác nếu thấy cần.
Đã trình báo rồi có nên tự đi giám định cho nhanh không?
Thường không cần. Khi vụ việc đang được thụ lý và cần xác định thương tích, cơ quan có trách nhiệm trưng cầu giám định. Tự đi song song tốn chi phí mà kết luận của cơ quan trưng cầu vẫn là kết luận chính. Hãy theo dõi tiến độ và hỏi cán bộ thụ lý thì hiệu quả hơn.
Chi phí tự yêu cầu giám định có đòi lại được không?
Chi phí hợp lý để xác định thiệt hại có thể được đưa vào yêu cầu bồi thường; còn bên kia có phải trả hay không phụ thuộc thoả thuận của hai bên hoặc quyết định của toà án. Hãy giữ hoá đơn, chứng từ thanh toán để chứng minh nếu cần.
Đề nghị trưng cầu giám định phải làm bằng miệng hay văn bản?
Nên làm bằng văn bản, ghi rõ ngày, nội dung đề nghị và lý do, giữ một bản có xác nhận đã nhận. Văn bản này vừa là căn cứ để cơ quan giải quyết, vừa là bằng chứng bạn đã đi đúng thứ tự nếu sau đó cần tự yêu cầu giám định.
Người gây thương tích có được yêu cầu giám định lại kết luận của người bị thương không?
Có quyền đề nghị khi có căn cứ, ví dụ nghi ngờ tổn thương có từ trước hoặc hồ sơ không khớp. Đề nghị cần làm bằng văn bản gửi cơ quan tiến hành tố tụng và nêu lý do cụ thể. Gây áp lực với người bị thương hay giám định viên là hành vi không được phép.
Có thể nhờ người khác đi yêu cầu giám định thay không?
Người bị thương là người phải có mặt để được khám. Việc làm văn bản, nộp hồ sơ có thể nhờ người đại diện theo quy định, ví dụ cha mẹ của người chưa thành niên hoặc người được uỷ quyền. Hãy hỏi trước tổ chức giám định về giấy tờ chứng minh tư cách đại diện cần mang theo.