Bị chồng, vợ, cha mẹ, con cái hay anh chị em đánh gây thương tích vẫn là hành vi xâm phạm sức khoẻ, không phải "chuyện nhà". Bạn có quyền được bảo vệ ngay bằng các biện pháp theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình như buộc chấm dứt hành vi, cấm tiếp xúc; có quyền yêu cầu xử lý hành chính hoặc hình sự; và có quyền đòi bồi thường thiệt hại về sức khoẻ.
Thứ tự trong bài này cố ý đặt an toàn lên trước giấy tờ. Người bị bạo lực gia đình thường bị đánh nhiều lần, sống cùng nhà với người gây ra, và chịu áp lực từ họ hàng phải "nhịn cho êm". Mọi bước pháp lý chỉ có nghĩa khi bạn và con cái được an toàn.
An toàn trước: những việc làm ngay
Khi vừa bị đánh hoặc đang có nguy cơ bị đánh tiếp, ưu tiên là ra khỏi nguy hiểm.
- Rời khỏi nơi nguy hiểm, sang nhà hàng xóm, người thân tin cậy hoặc nơi đông người. Mang theo con nhỏ nếu có thể.
- Gọi cảnh sát 113 hoặc báo công an xã, phường nơi cư trú nếu đang bị đe doạ. Công an có thể có mặt để ngăn chặn hành vi.
- Đi khám tại cơ sở y tế, nói rõ thương tích do bị đánh để bác sĩ ghi nhận. Giữ hồ sơ khám, kể cả khi vết thương nhìn không nặng.
- Chụp ảnh vết thương ngay và chụp lại sau vài ngày khi vết bầm lên rõ.
- Chuẩn bị sẵn một túi nhỏ: giấy tờ tuỳ thân của bạn và con, thuốc cần dùng, ít tiền, sạc điện thoại, để mang theo khi cần đi gấp.
- Nói với ít nhất một người tin cậy về tình hình của bạn, thống nhất một tín hiệu báo khi gặp nguy hiểm.
Nhiều người ngại đi khám vì sợ "lộ chuyện". Hồ sơ y tế là chứng cứ quan trọng bậc nhất nếu sau này bạn cần biện pháp bảo vệ, cần giám định thương tích, cần ly hôn hay giành quyền nuôi con. Bạn có thể đi khám ở nơi xa nhà nếu lo người quen biết.
Các biện pháp bảo vệ theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình hiện hành, có hiệu lực từ giữa năm 2023, quy định một nhóm biện pháp ngăn chặn, bảo vệ người bị bạo lực. Trong đó có buộc chấm dứt ngay hành vi bạo lực gia đình, cấm tiếp xúc, bố trí nơi tạm lánh, cùng các biện pháp hỗ trợ như chăm sóc y tế, trợ giúp pháp lý và tư vấn tâm lý.
Biện pháp cấm tiếp xúc buộc người có hành vi bạo lực không được đến gần, không được liên lạc với người bị bạo lực trong một thời gian nhất định. Từ khi chính quyền địa phương tổ chức hai cấp, việc tiếp nhận tin báo và một số quyết định về bảo vệ người bị bạo lực gia đình gắn với Uỷ ban nhân dân cấp xã và công an cấp xã nơi bạn cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc; toà án cũng có thể quyết định cấm tiếp xúc trong quá trình giải quyết vụ việc. Thời hạn, điều kiện và người có thẩm quyền ra quyết định nên đối chiếu văn bản hiện hành khi làm đơn.
Bạn có thể tự yêu cầu, hoặc người thân, cơ quan, tổ chức yêu cầu thay khi bạn không tự làm được. Đơn yêu cầu nên nêu rõ hành vi bạo lực, thời gian, mức độ, các lần trước đó nếu có, và kèm hồ sơ y tế, ảnh chụp. Trong tình huống khẩn cấp, việc trình bày miệng với công an hoặc cán bộ xã cũng được ghi nhận, rồi bổ sung giấy tờ sau.
Hướng xử lý người gây thương tích theo mức độ
Tuỳ mức độ thương tích, tính chất lặp lại và tình tiết, người có hành vi bạo lực có thể bị xử lý theo nhiều hướng. Bảng dưới chỉ mang tính định hướng; cơ quan có thẩm quyền quyết định trên hồ sơ cụ thể.
| Tình huống | Hướng xử lý có thể | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đánh gây thương tích nhẹ, lần đầu, không có tình tiết đặc biệt | Xử phạt vi phạm hành chính về bạo lực gia đình; biện pháp ngăn chặn, bảo vệ | Vẫn có quyền đòi bồi thường dân sự |
| Thương tích từ 11% trở lên, hoặc dưới 11% kèm tình tiết như hung khí nguy hiểm, nạn nhân đang mang thai hoặc là người già yếu | Có thể truy cứu tội cố ý gây thương tích | Ở khung cơ bản, cần yêu cầu khởi tố của bị hại |
| Đánh đập, hành hạ lặp đi lặp lại, đối xử tàn ác với vợ chồng, con, cha mẹ | Có thể truy cứu tội ngược đãi hoặc hành hạ thành viên gia đình theo Bộ luật Hình sự | Không phụ thuộc tỷ lệ thương tích của một lần đánh |
| Con cái đánh cha mẹ, ông bà | Đánh cha mẹ, ông bà là tình tiết được xem xét trong tội cố ý gây thương tích | Có thể bị truy cứu dù tỷ lệ dưới 11% |
Đặc thù của bạo lực gia đình là tính lặp lại. Một lần đánh riêng lẻ có thể chỉ dẫn tới xử phạt hành chính, nhưng một chuỗi hành vi có ghi nhận qua thời gian lại là căn cứ cho hướng xử lý nặng hơn. Vì thế, hãy lưu lại mọi lần: hồ sơ khám, tin nhắn, biên bản của công an hay của xã, lời kể của hàng xóm.
Áp lực "rút đơn cho êm" và cách đứng vững
Áp lực từ họ hàng là chuyện thường gặp. Người bị bạo lực gia đình hay bị khuyên "nghĩ cho con", "đơn từ làm gì cho mang tiếng". Bạn không có nghĩa vụ phải rút yêu cầu. Quyết định là của bạn, sau khi cân nhắc an toàn của chính mình và con cái.
Rút yêu cầu khởi tố là quyết định một chiều. Với vụ cố ý gây thương tích ở khung cơ bản, khi đã rút yêu cầu khởi tố thì vụ án đình chỉ và không được yêu cầu lại, trừ khi chứng minh bị ép buộc. Nếu bị gây áp lực, hãy nói rõ với cơ quan đang thụ lý.
Hoà giải không được thay cho an toàn. Luật khuyến khích hoà giải mâu thuẫn trong gia đình, nhưng hoà giải phải tự nguyện và không được dùng để ép người bị bạo lực quay về chung sống trong nguy hiểm. Bạn có quyền từ chối hoà giải khi thấy chưa an toàn.
Ghi nhận cam kết bằng văn bản. Nếu bạn quyết định cho người kia một cơ hội, nên đề nghị cam kết chấm dứt bạo lực được lập thành văn bản có xác nhận, ví dụ trong biên bản làm việc với công an hoặc chính quyền xã. Văn bản này là căn cứ nếu bạo lực lặp lại.
Đòi bồi thường khi người gây thương tích là vợ hoặc chồng
Quyền đòi bồi thường thiệt hại về sức khoẻ không mất đi vì người gây thiệt hại là vợ hoặc chồng. Bạn có thể yêu cầu chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc và khoản bù đắp tổn thất tinh thần, như mọi người bị hại khác.
Câu hỏi thực tế là tiền lấy từ đâu khi hai người có tài sản chung. Theo pháp luật hôn nhân và gia đình, nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của riêng một bên vợ hoặc chồng là nghĩa vụ riêng của người đó, thực hiện bằng tài sản riêng, và nếu không đủ thì bằng phần tài sản của người đó trong khối tài sản chung. Nói cách khác, bạn không phải tự trả bồi thường cho mình bằng phần tài sản của chính mình.
Trên thực tế, yêu cầu bồi thường giữa vợ chồng thường được giải quyết cùng vụ án hình sự nếu có, hoặc cùng lúc với vụ ly hôn và chia tài sản. Việc ly hôn, quyền nuôi con khi có bạo lực gia đình là phần riêng, đã có hướng dẫn ở các trang chuyên về hôn nhân; điều cần nhớ ở đây là hãy đưa yêu cầu bồi thường thương tích vào, đừng để nó bị bỏ quên giữa các tranh chấp lớn hơn.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: nhiều người nghĩ đã nhận một khoản tiền từ người kia trong lúc làm lành thì coi như xong phần bồi thường. Nếu không có văn bản ghi rõ khoản đó là bồi thường cho thương tích và bạn đã nhận đủ, bạn vẫn có thể nêu yêu cầu bồi thường về sau. Ngược lại, nếu có văn bản như vậy, hãy giữ lại để đối chiếu, vì khoản đã nhận sẽ được trừ vào tổng số tiền.
Khi người bị thương là trẻ em hoặc người cao tuổi trong nhà
Trẻ em và người cao tuổi bị chính người thân đánh thường không tự trình báo được. Hàng xóm, giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ khu dân cư phát hiện dấu hiệu bạo lực có thể báo cho công an xã, Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan có thẩm quyền. Pháp luật về trẻ em và về phòng, chống bạo lực gia đình đều đề cao trách nhiệm báo tin của người biết sự việc.
Với trẻ em, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật, nhưng khi chính cha hoặc mẹ là người gây thương tích, quyền lợi của trẻ có thể được bảo vệ qua người đại diện khác theo quy định. Cơ quan có thẩm quyền cũng có thể áp dụng biện pháp bảo vệ khẩn cấp, như tách trẻ khỏi môi trường nguy hiểm và bố trí chăm sóc thay thế.
Người cao tuổi bị con cháu đánh thường ngại trình báo vì thương con. Họ vẫn có quyền như mọi người bị hại, và hành vi đánh cha mẹ, ông bà là tình tiết được pháp luật hình sự đặc biệt lưu ý. Người thân khác trong gia đình nên giúp họ giữ hồ sơ y tế và kết nối với chính quyền cơ sở khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Bị chồng đánh một lần có được yêu cầu cấm tiếp xúc không?
Có thể. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình cho phép áp dụng cấm tiếp xúc khi có hành vi bạo lực gây tổn hại hoặc đe doạ sức khoẻ, tính mạng. Điều kiện, thời hạn và người có thẩm quyền quyết định nên đối chiếu văn bản hiện hành khi làm đơn.
Vợ chồng đánh nhau thì có bị khởi tố không?
Có thể. Nếu thương tích đủ ngưỡng hoặc có tình tiết như hung khí nguy hiểm, nạn nhân đang mang thai, hoặc hành vi hành hạ lặp đi lặp lại, người gây thương tích có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự như mọi người khác.
Bồi thường cho vợ thì lấy từ tài sản chung có được không?
Nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của riêng một bên là nghĩa vụ riêng, thực hiện bằng tài sản riêng của người đó, không đủ thì bằng phần của người đó trong tài sản chung. Người bị hại không phải tự trả bằng phần của mình.
Bị gia đình chồng ép rút đơn thì phải làm sao?
Bạn không có nghĩa vụ rút. Nếu bị đe doạ, ép buộc, hãy ghi lại và báo cho cơ quan đang thụ lý. Việc rút yêu cầu do bị ép buộc không làm vụ án bị đình chỉ, và bạn vẫn có thể yêu cầu lại.
Có nơi nào tạm lánh khi chưa thể về nhà không?
Luật quy định biện pháp bố trí nơi tạm lánh cho người bị bạo lực gia đình. Bạn có thể hỏi công an xã, Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc các địa chỉ tin cậy ở cộng đồng tại địa phương về chỗ tạm lánh an toàn trong thời gian chờ giải quyết.
Đi khám có cần nói là bị đánh không?
Nên nói rõ để bác sĩ ghi nhận nguyên nhân và mô tả thương tích. Hồ sơ y tế ghi đúng nguyên nhân là chứng cứ quan trọng khi cần biện pháp bảo vệ, giám định thương tích, đòi bồi thường hay giải quyết ly hôn.