Trong thời gian người bị thương điều trị, người chăm sóc họ được bồi thường hai phần: chi phí hợp lý (đi lại, ăn ở xa nhà) và thu nhập thực tế bị mất vì phải nghỉ việc để chăm. Đây là quyền lợi được Bộ luật Dân sự 2015 ghi riêng trong nhóm thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm, không phải khoản "tình nghĩa" tuỳ bên kia muốn trả hay không.
Ở Việt Nam, người bị thương nằm viện gần như luôn có người nhà túc trực, nhiều khi thay ca hai ba người. Bài này giải thích khoản nào được tính, tính cho mấy người, trong bao lâu, xử lý ra sao khi người chăm sóc không có thu nhập hoặc khi gia đình thuê người chăm thay.
Ai được xem là người chăm sóc
Luật không giới hạn người chăm sóc phải là người thân. Đó có thể là vợ, chồng, cha mẹ, con, anh chị em, bạn bè, hoặc một người được thuê. Điều quan trọng là người đó thật sự chăm sóc người bị thương trong thời gian điều trị và việc chăm sóc là cần thiết.
Câu hỏi "có cần thiết không" thường dễ trả lời với người nằm viện nội trú, nhất là sau mổ hay khi không tự đi lại được. Với người điều trị ngoại trú, tự sinh hoạt được, việc đòi khoản người chăm sóc sẽ khó hơn, trừ khi có lời dặn của bác sĩ về việc cần người hỗ trợ trong giai đoạn đầu.
Về số người, thực tế thường tính một người chăm sóc tại một thời điểm. Nếu tình trạng nặng đến mức cần hai người, ví dụ phải trở mình, bế đi vệ sinh, hay cơ sở y tế yêu cầu có người túc trực liên tục, bạn nên xin ghi nhận điều này trong hồ sơ để đề nghị tính thêm. Nhiều người thay ca nhau trong một ngày thì vẫn chỉ tính như một người chăm.
Một điểm nên nói rõ ngay từ đầu: khoản của người chăm sóc là một phần thiệt hại do sức khoẻ người bị thương bị xâm phạm, nên thường được đưa chung vào yêu cầu của người bị thương chứ không phải một vụ việc riêng của người chăm. Trong bảng tính, bạn tách thành mục riêng để dễ đối chiếu, nhưng khi thương lượng hay khởi kiện thì đó là một phần của cùng một yêu cầu bồi thường. Cách trình bày này tránh việc bên kia cho rằng người nhà "đòi thêm" ngoài phần của người bị thương.
Các khoản của người chăm sóc
Bảng dưới gom các khoản thường được đề nghị cho người chăm sóc và cách chứng minh tương ứng.
| Khoản | Nội dung | Chứng minh bằng |
|---|---|---|
| Thu nhập bị mất | Ngày công, tiền lương người chăm sóc mất vì phải nghỉ làm | Xác nhận nghỉ không lương của nơi làm việc, bảng lương, sao kê; với người làm tự do là chứng cứ thu nhập như của người bị thương |
| Tiền đi lại | Đi từ nhà tới viện, đi lại giữa các cơ sở khi chuyển viện | Vé xe, hoá đơn xe công nghệ, ghi chép quãng đường |
| Tiền lưu trú | Thuê nhà trọ gần bệnh viện khi nhà ở xa | Hợp đồng hoặc biên nhận tiền thuê |
| Chi phí thuê người chăm | Thuê người chăm bệnh thay người nhà | Thoả thuận thuê và biên nhận tiền theo ngày |
| Chi phí phát sinh khác | Thuê giường gấp, phí gửi xe ở viện | Phiếu thu nếu có; khoản nhỏ có thể ghi tổng kèm giải thích |
Khoản ăn uống của người chăm sóc thường gây tranh cãi, vì ở nhà họ cũng phải ăn. Phần chi thêm do phải ăn ngoài, xa nhà có thể đề nghị ở mức vừa phải, nhưng đừng kê toàn bộ tiền cơm hằng ngày như một khoản thiệt hại.
Tính thu nhập bị mất của người chăm sóc
Người chăm sóc có lương. Tính như với người bị thương: thu nhập bình quân một ngày nhân số ngày phải nghỉ để chăm. Cần xác nhận của nơi làm việc rằng họ nghỉ không lương hoặc bị trừ lương trong những ngày đó.
Người chăm sóc làm tự do. Dùng chứng cứ thu nhập của chính họ: sổ sách bán hàng, lịch sử nhận chuyển khoản, xác nhận của người thuê. Nếu không xác định được, có thể tham khảo mức thu nhập phổ biến của lao động cùng loại ở địa phương.
Người chăm sóc không có thu nhập. Người nội trợ, người đã nghỉ hưu, sinh viên vào chăm người thân không mất thu nhập nên khoản này thường không được tính, nhưng chi phí đi lại, lưu trú của họ vẫn được tính. Có quan điểm cho rằng nên tính theo mức tiền công thuê người chăm sóc vì công sức của họ có giá trị thật; bạn có thể nêu lập luận này khi thương lượng, nhưng nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Thay ca nhiều người. Nếu hai người thay ca, mỗi người nghỉ nửa ngày, hãy tính theo thu nhập thực mất của từng người trong phần thời gian họ trực, thay vì tính cả ngày cho cả hai.
Chuẩn bị chứng từ cho người chăm sóc
Người chăm sóc thường lo cho người bệnh mà quên lo giấy tờ của chính mình. Ngay khi biết sẽ phải nghỉ việc dài ngày:
- Báo nơi làm việc bằng văn bản hoặc tin nhắn có ngày giờ, xin nghỉ để chăm người nhà bị thương.
- Sau đợt điều trị, xin xác nhận số ngày nghỉ, có hưởng lương hay không.
- Ghi sổ chăm sóc: ngày nào ai trực, từ mấy giờ tới mấy giờ. Sổ này giúp tính đúng khi nhiều người thay ca.
- Giữ vé xe, hoá đơn đi lại, biên nhận tiền trọ, phiếu thuê giường gấp.
- Nếu thuê người chăm, lập giấy thoả thuận đơn giản ghi giá theo ngày, số ngày, có chữ ký hai bên khi trả tiền.
- Xin giấy ra viện, sổ khám có lời dặn cần người hỗ trợ, nếu bác sĩ có dặn.
Chứng từ của người chăm sóc nên để chung túi hồ sơ với chứng từ của người bị thương nhưng đánh số riêng, để khi lập bảng tính không bị lẫn khoản của người này sang người kia.
Ví dụ giả định: một đợt nằm viện 12 ngày
Ví dụ giả định: bà N, 68 tuổi, gãy cổ xương đùi do bị xe máy va phải khi qua đường, nằm viện 12 ngày ở bệnh viện tỉnh cách nhà 40 km. Con gái làm công nhân nghỉ 8 ngày, con trai làm thợ hồ trực 4 ngày còn lại. Các con số chỉ minh hoạ cách trình bày.
| Khoản | Cách tính | Số tiền (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Thu nhập mất của con gái | 8 ngày × lương bình quân ngày theo xác nhận của công ty | 2.800.000 đồng |
| Thu nhập mất của con trai | 4 ngày × công thợ hồ theo xác nhận của chủ thầu | 1.800.000 đồng |
| Đi lại | Xe khách 6 lượt khứ hồi theo vé | 720.000 đồng |
| Thuê giường gấp | 12 đêm theo phiếu thu | 360.000 đồng |
| Ăn uống chi thêm khi ở viện | Đề xuất mức vừa phải, có giải thích | Thoả thuận |
Bảng cho thấy mỗi người chỉ được tính cho đúng số ngày họ trực. Đây cũng là cách để bên kia thấy yêu cầu của bạn không trùng lặp.
Những tranh cãi hay gặp về khoản người chăm sóc
"Bệnh viện có điều dưỡng rồi, sao cần người nhà?" Điều dưỡng làm các việc chuyên môn như tiêm, truyền, thay băng, còn việc ăn uống, vệ sinh cá nhân, trở mình, đưa đi chụp chiếu trong nhiều bệnh viện vẫn do người nhà đảm nhận. Bạn có thể xin khoa điều trị xác nhận việc người bệnh cần người nhà hỗ trợ sinh hoạt để trả lời câu hỏi này.
"Người nhà nghỉ việc là tự nguyện." Lập luận này yếu khi người bị thương thật sự cần người chăm và gia đình không có ai rảnh. Tuy vậy nếu nhiều người cùng nghỉ một lúc, phần vượt quá một người chăm cần lý do y tế, nếu không thì dễ bị gạt.
"Mức lương người chăm sóc cao quá." Khi người chăm sóc có thu nhập cao, bên kia có thể lập luận rằng thuê người chăm bệnh sẽ rẻ hơn nhiều. Lập luận này có lý ở góc hạn chế thiệt hại, nhất là với đợt điều trị dài. Với vài ngày đầu cấp cứu, việc người thân trực tiếp ở bên thường được coi là hợp lý dù thu nhập của họ cao.
"Nhà gần viện, sao phải thuê trọ?" Khoản lưu trú chỉ hợp lý khi nhà ở xa hoặc việc đi về hằng ngày không khả thi. Nếu nhà cách viện vài cây số, bạn nên bỏ khoản này để giữ uy tín cho bảng tính.
Khi người nhà không chăm được và phải thuê người
Nhiều gia đình không ai nghỉ được việc, nên thuê người chăm bệnh theo ngày. Khi đó chi phí thuê người là khoản thay thế cho thu nhập mất của người nhà, và thường được chấp nhận nếu mức giá phù hợp với mặt bằng ở bệnh viện đó. Bạn không thể vừa đòi tiền thuê người vừa đòi thu nhập mất của người nhà cho cùng những ngày đó, trừ khi chứng minh được cần cả hai.
Nếu người bị thương đã ra viện nhưng vẫn cần người hỗ trợ sinh hoạt một thời gian, ví dụ chưa tự đi lại được, khoản người chăm sóc có thể tiếp tục được tính trong giai đoạn điều trị tại nhà, với điều kiện có chỉ định hoặc ý kiến y tế. Còn trường hợp mất khả năng lao động phải có người chăm sóc lâu dài là một chế định riêng, có cách tính khác.
Ở phía người gây thiệt hại, cách nhìn công bằng là: khoản người chăm sóc không phải ân huệ, nhưng cũng chỉ trả cho phần thật sự cần. Đề nghị xem sổ trực, xác nhận nghỉ việc là chính đáng; từ chối toàn bộ khoản này chỉ vì "người nhà chăm là đương nhiên" thì không phù hợp với tinh thần của luật. Hai bên thống nhất được nguyên tắc một người chăm tại một thời điểm, trong thời gian có căn cứ y tế, thì phần còn lại chỉ là phép tính.
Câu hỏi thường gặp
Người chăm sóc là vợ hoặc chồng của người bị thương thì có được tính thu nhập bị mất không?
Có. Quan hệ gia đình không làm mất quyền này. Điều cần là chứng minh vợ hoặc chồng thật sự phải nghỉ việc và mất thu nhập trong những ngày chăm sóc, bằng xác nhận của nơi làm việc hoặc chứng cứ thu nhập nếu làm tự do.
Thời gian chăm sóc được tính tới khi nào?
Thường tính trong thời gian điều trị, gồm nằm viện và giai đoạn điều trị tại nhà nếu có chỉ định cần người hỗ trợ. Khi người bị thương đã tự sinh hoạt được, khoản này dừng lại. Nếu bị mất khả năng lao động và cần chăm sóc thường xuyên thì chuyển sang khoản chăm sóc lâu dài.
Người chăm sóc bị ốm vì thức đêm nhiều ngày thì có đòi được chi phí khám chữa không?
Khó được chấp nhận, vì mối liên hệ giữa việc chăm sóc và bệnh của người chăm thường không rõ ràng và không trực tiếp do hành vi gây thương tích. Bạn có thể nêu khi thương lượng, nhưng không nên coi đây là khoản chính trong bảng tính.
Bệnh viện không cho người nhà ở lại thì có được tính người chăm sóc không?
Nếu khoa điều trị không cho người nhà túc trực, ví dụ ở khu hồi sức, những ngày đó thường không tính thu nhập mất của người chăm. Tuy vậy chi phí đi lại để thăm, đưa đồ, làm thủ tục vẫn có thể được tính ở mức hợp lý.
Thuê người chăm bệnh qua trung tâm có hoá đơn thì có lợi hơn thuê người quen không?
Có hoá đơn hay giấy tờ thuê rõ ràng thì dễ chứng minh hơn. Thuê người quen vẫn được, miễn là có thoả thuận ghi giá, số ngày và biên nhận khi trả tiền. Mức giá nên tương đương mặt bằng chung để không bị cắt giảm.