Theo Bộ luật Dân sự 2015, con dưới 15 tuổi gây thương tích cho người khác thì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ; nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản của con bù phần còn thiếu. Con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi phải bồi thường bằng tài sản của mình trước, thiếu bao nhiêu thì cha mẹ bù. Đây là hai mốc tuổi quyết định ai đứng ra trả tiền.
Bài này dành cho phụ huynh nhận được cuộc gọi không ai mong: con mình vừa làm bạn bị thương, đánh nhau, đi xe đạp đâm vào người đi bộ, ném vật làm vỡ đầu đứa trẻ khác. Hiểu đúng nghĩa vụ giúp bạn chủ động thăm hỏi, thương lượng đàng hoàng, thay vì né tránh rồi bị kéo vào tranh chấp kéo dài. Phần xử lý kỷ luật ở trường và trách nhiệm hình sự theo tuổi được nói riêng ở bài về học sinh đánh nhau.
Ai trả tiền theo từng mốc tuổi
Bảng sau tóm tắt nguyên tắc chung. Trong từng vụ cụ thể, toà án còn xét lỗi, hoàn cảnh và các yếu tố khác.
| Tuổi của con | Người bồi thường trước tiên | Khi không đủ | Ngoại lệ đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 15 tuổi | Cha mẹ, bồi thường toàn bộ | Lấy tài sản riêng của con bù phần còn thiếu | Nếu xảy ra trong thời gian trường học, bệnh viện hay tổ chức khác trực tiếp quản lý thì tổ chức đó chịu trước |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Chính con, bằng tài sản của mình | Cha mẹ bù phần còn thiếu bằng tài sản của cha mẹ | Con có thu nhập, tài sản riêng thì phải dùng trước |
| Từ đủ 18 tuổi | Chính người đó | Cha mẹ không có nghĩa vụ bù | Trừ trường hợp người đó mất năng lực hành vi dân sự, có người giám hộ |
| Trẻ không còn cha mẹ, có người giám hộ | Dùng tài sản của trẻ | Người giám hộ bù nếu có lỗi trong việc giám hộ | Chi tiết về giám hộ là một chủ đề riêng |
Mốc tuổi được tính tại thời điểm gây thiệt hại, không phải thời điểm thương lượng hay ra toà. Một học sinh gây chuyện lúc 14 tuổi 11 tháng thì vẫn áp dụng quy tắc cho người dưới 15 tuổi.
Vì sao cha mẹ phải trả dù không có mặt lúc xảy ra chuyện
Nhiều phụ huynh phản ứng: lúc đó con đang ở ngoài đường, mình đi làm, sao mình phải chịu. Lý do nằm ở chỗ pháp luật coi cha mẹ là người có nghĩa vụ trông nom, giáo dục con chưa thành niên; trẻ dưới 15 tuổi chưa có khả năng tự gánh trách nhiệm tài sản. Vì vậy, nghĩa vụ bồi thường của cha mẹ ở đây không đòi hỏi bên bị thiệt hại phải chứng minh cha mẹ có lỗi cụ thể nào.
Cả cha và mẹ đều là người có nghĩa vụ. Khi cha mẹ đã ly hôn, con sống với một bên, câu hỏi ai trả bao nhiêu trong nội bộ hai người không làm mất quyền của bên bị thiệt hại; theo hướng dẫn xét xử hiện hành, cả hai cùng có trách nhiệm. Gia đình bên bị thiệt hại có thể yêu cầu cả hai, và hai người tự phân chia với nhau sau.
Ông bà, cô dì chú bác đang trông cháu lúc xảy ra sự việc không phải là người có nghĩa vụ bồi thường theo quy tắc này, trừ khi họ là người giám hộ hoặc chính họ có lỗi gây thiệt hại. Trên thực tế, việc ông bà góp tiền là chuyện tình cảm trong gia đình.
Khi nào nhà trường hay tổ chức khác chịu thay
Con dưới 15 tuổi gây thương tích trong giờ trường quản lý. Trường học phải bồi thường trước. Nếu trường chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý, cha mẹ mới phải bồi thường. Quy tắc này áp dụng tương tự với bệnh viện, cơ sở chăm sóc hay pháp nhân khác đang trực tiếp quản lý trẻ.
Con đang ở lớp năng khiếu, câu lạc bộ, trại hè. Đơn vị tổ chức đang trực tiếp quản lý trẻ có thể rơi vào vị trí tương tự nhà trường. Hợp đồng hoặc đơn đăng ký tham gia là căn cứ để xác định trẻ đang thuộc sự quản lý của ai.
Con từ đủ 15 tuổi. Quy tắc trường chịu trước dành cho người dưới 15 tuổi. Với học sinh lớn hơn, chính học sinh và cha mẹ là đầu mối, còn trường chỉ chịu nếu có lỗi riêng của trường.
Thương tích do vật dụng của trường. Nếu con dùng một dụng cụ thí nghiệm hỏng của phòng học và làm bạn bị thương, lỗi về cơ sở vật chất có thể khiến trường cùng chịu trách nhiệm, bên cạnh hành vi của con.
Những yếu tố làm mức bồi thường thay đổi
Mức bồi thường không phải con số cố định mà là tổng các khoản thiệt hại thực tế của người bị thương: chi phí cứu chữa và phục hồi, thu nhập bị mất của người bị thương (nếu có), chi phí và thu nhập mất của người chăm sóc, cộng khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Với khoản tổn thất tinh thần, nếu hai bên không thoả thuận được thì luật đặt mức trần tính theo bội số của mức lương cơ sở; mức lương cơ sở thay đổi theo từng thời kỳ nên cần đối chiếu con số đang áp dụng.
Có ba yếu tố làm con số thay đổi. Thứ nhất là lỗi của chính người bị thương: nếu hai trẻ cùng xô đẩy nhau, phần thiệt hại do lỗi của bên bị thương không được tính. Thứ hai là khả năng giảm mức bồi thường: Bộ luật Dân sự cho phép giảm khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Thứ ba là việc bên bị thương cũng phải hạn chế thiệt hại, chẳng hạn không bỏ dở điều trị khiến thương tích nặng thêm.
Một tai nạn do trẻ nghịch dại, như đá bóng trúng mặt bạn, khác hẳn một vụ cố ý đánh bạn. Khi thương lượng, gia đình hai bên thường nhìn vào tính chất này để tìm mức hợp lý, và toà án cũng vậy nếu phải phân xử.
Phụ huynh của trẻ gây thương tích nên làm gì
Cách xử sự trong vài ngày đầu ảnh hưởng rất lớn đến việc hai gia đình có ngồi lại được với nhau hay không.
- Hỏi con kể lại sự việc khi con đã bình tĩnh, nghe hết trước khi đánh giá, ghi lại lời con.
- Liên hệ nhà trường hoặc người chứng kiến để nghe thêm diễn biến từ phía khác.
- Chủ động thăm hỏi gia đình bên bị thương; hỏi thăm sức khoẻ trước, chưa bàn chuyện tiền trong lần đầu nếu không khí căng thẳng.
- Đề nghị được xem chứng từ y tế khi bàn đến chi phí; đây là quyền chính đáng, không phải thiếu thiện chí.
- Cân nhắc khả năng tài chính của gia đình và đề xuất cách trả: một lần hay theo đợt, gắn với từng đợt điều trị.
- Mọi khoản đưa ra đều có giấy nhận, ghi rõ là tạm ứng chi phí hay bồi thường, và có người làm chứng.
- Nói chuyện với con về hệ quả của hành vi theo cách giúp con hiểu và sửa, không chỉ trách phạt.
Tài sản riêng của con: khi nào bị dùng để bồi thường
Trẻ có thể có tài sản riêng: sổ tiết kiệm ông bà mở, tiền mừng tuổi gửi ngân hàng đứng tên con, tài sản được tặng cho hoặc thừa kế. Với trẻ dưới 15 tuổi, tài sản này chỉ bị dùng khi tài sản của cha mẹ không đủ để bồi thường. Với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi thì ngược lại, tài sản của chính người đó được dùng trước.
Việc cha mẹ quản lý tài sản của con cũng có giới hạn. Muốn định đoạt tài sản có giá trị lớn của con, cha mẹ phải vì lợi ích của con và trong một số trường hợp cần xem xét nguyện vọng của con từ đủ 9 tuổi. Nếu bạn đang cân nhắc dùng sổ tiết kiệm đứng tên con để trả bồi thường, hãy hỏi kỹ ngân hàng và người làm nghề về thủ tục.
Ở phía bên bị thiệt hại, câu chuyện tài sản riêng của trẻ ít khi được đặt ra trong thương lượng, vì phần lớn vụ việc được giải quyết bằng tài sản của cha mẹ. Nó chủ yếu có ý nghĩa khi thiệt hại rất lớn và kéo dài, phải tính đến thi hành án.
Ví dụ giả định: cùng một vết thương, hai cách giải quyết
Ví dụ giả định thứ nhất: hai học sinh lớp năm giành nhau quả bóng trong giờ thể dục, một em đẩy mạnh làm bạn ngã đập cằm xuống nền, phải khâu và chữa răng. Em đẩy dưới 15 tuổi, sự việc xảy ra trong giờ trường quản lý. Gia đình em bị thương có thể yêu cầu nhà trường bồi thường trước; nhà trường muốn không phải chịu thì phải chứng minh giáo viên đã trông coi đúng mức, sân bãi an toàn, bài tập phù hợp. Nếu trường chứng minh được, cha mẹ em đẩy bạn mới là người bồi thường.
Ví dụ giả định thứ hai: cũng thương tích đó, nhưng xảy ra ở sân bóng khu phố vào chiều chủ nhật, người đẩy là một thiếu niên 16 tuổi đang đi làm thêm ở quán ăn. Lúc này không có trường nào đứng giữa. Thiếu niên đó phải bồi thường bằng tài sản của mình, kể cả tiền công làm thêm; phần còn thiếu do cha mẹ bù bằng tài sản của cha mẹ.
Ở cả hai ví dụ, các khoản được tính giống nhau về bản chất: chi phí cứu chữa, chi phí người chăm sóc, khoản bù đắp tinh thần. Cái khác nằm ở chỗ ai đứng ra trả trước, và ai được quyền nói rằng mình không có lỗi. Khi tư vấn cho một gia đình, người làm nghề luôn hỏi hai câu đầu tiên: con bao nhiêu tuổi vào ngày xảy ra chuyện, và lúc đó con đang thuộc sự quản lý của ai.
Hai ví dụ cũng cho thấy giá trị của việc cư xử tử tế ngay từ đầu. Một gia đình chủ động thăm hỏi, minh bạch chứng từ thường đi tới thoả thuận nhanh hơn nhiều so với một gia đình im lặng chờ bị gọi lên trường hay lên phường.
Câu hỏi thường gặp
Con 16 tuổi đi làm thêm có thu nhập thì có phải tự bồi thường không?
Có. Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, người gây thiệt hại bồi thường bằng tài sản của mình, kể cả thu nhập từ làm thêm. Nếu không đủ, cha mẹ phải bù phần còn thiếu bằng tài sản của cha mẹ.
Hai trẻ cùng đánh nhau, cả hai đều bị thương thì tính thế nào?
Mỗi bên có thể vừa là người gây thiệt hại vừa là người bị thiệt hại. Thiệt hại của mỗi bên được xem xét theo mức độ lỗi tương ứng; trong thương lượng, hai gia đình thường bù trừ cho nhau rồi chỉ thanh toán phần chênh lệch.
Nhiều trẻ cùng gây thương tích cho một bạn thì cha mẹ ai trả?
Những người cùng gây thiệt hại phải liên đới bồi thường; phần của mỗi người tương ứng mức độ lỗi, nếu không xác định được thì chia đều. Với trẻ chưa thành niên, phần của mỗi trẻ do cha mẹ trẻ đó gánh theo quy tắc độ tuổi.
Gia đình bên kia đòi mức quá cao so với chứng từ thì có phải trả không?
Nghĩa vụ bồi thường gắn với thiệt hại thực tế có căn cứ. Bạn có quyền đề nghị xem chứng từ và chỉ chấp nhận các khoản hợp lý. Nếu không thống nhất được, hoà giải ở cơ sở hoặc toà án sẽ xác định mức.
Con chỉ vô tình làm bạn bị thương khi chơi thì có được miễn không?
Vô tình không đồng nghĩa với không phải bồi thường. Tuy nhiên, khi lỗi là vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của gia đình, có thể đề nghị giảm mức bồi thường. Lỗi của chính bên bị thương nếu có cũng được tính.
Đã xin lỗi và trả tiền viện phí, sau này bên kia có đòi thêm được không?
Nếu chưa có thoả thuận nêu rõ đây là bồi thường toàn bộ, bên bị thương vẫn có thể yêu cầu các khoản khác có căn cứ, như chi phí điều trị tiếp hoặc tổn thất tinh thần. Một thoả thuận bằng văn bản rõ ràng giúp cả hai bên yên tâm.