Người làm tự do, buôn bán nhỏ hay làm nông bị thương vẫn được đòi thu nhập thực tế bị mất như người có lương; chỉ khác ở cách chứng minh. Nếu thu nhập không ổn định và không xác định được, Bộ luật Dân sự 2015 cho áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại. Còn người chưa có thu nhập thì không có khoản này, nhưng vẫn được đòi các khoản khác.
Phần đông người bị thương ở Việt Nam không có hợp đồng lao động hay bảng lương: thợ xây, thợ điện, người chạy xe ôm, chủ quầy tạp hoá, người bán hàng trực tuyến. Họ thường được đề nghị "hỗ trợ ngày công" với mức rất thấp chỉ vì không có giấy. Bài này chỉ cách gom chứng cứ để mức thu nhập đề nghị có căn cứ.
Nguyên tắc: không có bảng lương không có nghĩa là không có thu nhập
Luật bồi thường phần thu nhập thực tế bị mất, không đòi hỏi thu nhập phải ghi trên hợp đồng. Một người bán bún mỗi sáng có thu nhập thật, một người chạy xe công nghệ có thu nhập thật, dù không ai phát phiếu lương cho họ. Vấn đề duy nhất là chứng minh thu nhập đó bằng gì.
Có ba tầng căn cứ, đi từ mạnh đến yếu. Tầng một là chứng cứ trực tiếp về thu nhập của chính bạn: sổ sách bán hàng, lịch sử giao dịch trên ứng dụng, sao kê tài khoản, hợp đồng khoán việc. Tầng hai là thu nhập bình quân trong một khoảng thời gian trước khi bị thương, tính từ những chứng cứ đó khi thu nhập lên xuống. Tầng ba, khi thu nhập không ổn định và không xác định được, là mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương.
Tầng ba là "lưới an toàn" chứ không phải điểm xuất phát. Nếu bạn có chứng cứ tốt ở tầng một, mức đề nghị thường sát thu nhập thật hơn; nếu chỉ dựa vào tầng ba, con số có thể thấp hơn thực tế vì là mức trung bình.
Gom chứng cứ thu nhập theo từng nghề
Mỗi nghề có loại dấu vết thu nhập riêng. Bảng dưới gợi ý những thứ bạn có thể đã có sẵn mà không nghĩ tới:
| Nghề | Chứng cứ thường có | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tài xế, người giao hàng qua ứng dụng | Lịch sử chuyến và thu nhập trên ứng dụng, sao kê nhận tiền | Xuất hoặc chụp lịch sử nhiều tháng trước khi bị thương; trừ chi phí xăng xe để ra thu nhập thật |
| Thợ xây, thợ điện nước làm theo công trình | Hợp đồng khoán, tin nhắn chốt công, xác nhận của chủ thầu | Xin chủ thầu xác nhận mức công ngày và số ngày làm trung bình trong tháng |
| Tiểu thương, quán ăn, tạp hoá | Sổ ghi chép thu chi, hoá đơn nhập hàng, sao kê nhận chuyển khoản, thông tin đăng ký hộ kinh doanh | Thu nhập là phần lãi, không phải doanh thu |
| Bán hàng trực tuyến | Lịch sử đơn hàng trên sàn, sao kê thanh toán | Chứng minh phần lãi bằng giá nhập và giá bán |
| Nông dân, làm vườn | Diện tích canh tác, sản lượng vụ trước, giấy tờ bán nông sản cho thương lái, xác nhận của thôn, xã | Thường cần cả chi phí thuê người làm thay trong mùa vụ |
| Người làm thời vụ, nhiều việc nhỏ | Tin nhắn, chuyển khoản từ người thuê, lời xác nhận của họ | Gom càng nhiều nguồn càng tốt |
Một lưu ý quan trọng với người kinh doanh: thu nhập bị mất là phần lợi nhuận mất đi, không phải doanh thu. Nếu bạn đưa doanh thu vào bảng tính, bên kia sẽ dễ dàng bác bỏ, và bạn mất uy tín ở cả những khoản khác.
Cách tính khi thu nhập lên xuống thất thường
Chọn khoảng thời gian đủ dài. Thu nhập theo mùa hoặc theo công trình có tháng cao tháng thấp. Lấy bình quân một khoảng đủ dài trước khi bị thương, ví dụ vài tháng gần nhất, sẽ công bằng hơn cho cả hai bên so với chọn đúng tháng cao nhất.
Trừ chi phí để ra thu nhập ròng. Tài xế phải trừ xăng, khấu hao xe, phí ứng dụng; quán ăn phải trừ tiền nguyên liệu, mặt bằng. Đưa ra con số ròng có diễn giải cho thấy bạn trung thực, và giúp thương lượng nhanh hơn.
Tính cả chi phí thuê người làm thay nếu hợp lý. Có những nghề không thể dừng, như vườn cây đến mùa thu hoạch hay quầy hàng đang có khách quen. Nếu bạn phải thuê người làm thay để không mất nhiều hơn, chi phí thuê người có thể được xem là cách hạn chế thiệt hại hợp lý, kèm theo phần thu nhập bạn vẫn mất.
Mức lao động cùng loại khi không có gì để chứng minh. Khi không xác định được thu nhập, có thể tham khảo mức công phổ biến của nghề đó tại địa phương, xác nhận của chính quyền cấp xã, của hợp tác xã, của người cùng nghề. Mức này thường mang tính trung bình, nên nếu bạn làm giỏi hơn mặt bằng thì càng nên cố tìm chứng cứ trực tiếp.
Người chưa có thu nhập, người nội trợ, người hưu trí
Người chưa có thu nhập, như sinh viên chưa đi làm, thì không có khoản thu nhập bị mất trong thời gian điều trị, vì không có gì để mất. Họ vẫn được bồi thường chi phí cứu chữa, chi phí người chăm sóc và tổn thất tinh thần. Nếu thương tích làm giảm khả năng lao động lâu dài, vấn đề thu nhập tương lai trở nên phức tạp và nên được tư vấn riêng.
Người nội trợ không có lương, nhưng công việc của họ có giá trị kinh tế. Khi người nội trợ nằm viện, gia đình thường phải thuê người trông con, nấu ăn, dọn dẹp. Chi phí thuê người làm thay những việc này có cơ sở để đề nghị như một thiệt hại thực tế, miễn là có thoả thuận thuê và chứng từ trả tiền. Cách lập luận này không phải lúc nào cũng được chấp nhận trọn vẹn, nên bạn cần giải thích cụ thể việc gì phải thuê, thuê bao lâu.
Người hưu trí vẫn nhận lương hưu trong thời gian điều trị, nên khoản này không bị mất. Nếu họ còn làm thêm có thu nhập, như bán hàng hay trông xe, phần thu nhập thêm đó bị mất thì vẫn được đòi như người làm tự do.
Chuẩn bị hồ sơ thu nhập trong tuần đầu
Chứng cứ của người làm tự do dễ mất hơn người có lương, vì nằm rải rác trên điện thoại, trong sổ tay, trong trí nhớ người thuê. Người nhà nên làm ngay những việc sau:
- Chụp lại hoặc xuất lịch sử thu nhập trên ứng dụng trước khi tài khoản bị khoá do lâu không hoạt động.
- Giữ nguyên sổ ghi chép bán hàng, không viết thêm hay sửa sau khi bị thương.
- Xin xác nhận bằng văn bản của chủ thầu, chủ công trình, người thuê thường xuyên về mức công và tần suất làm việc.
- In sao kê tài khoản ngân hàng nhận tiền khách chuyển khoản của nhiều tháng trước.
- Ghi lại tên, cách liên lạc của những người có thể làm chứng về công việc của bạn.
- Nếu phải đóng cửa hàng, chụp ảnh và ghi ngày đóng cửa, ngày mở lại.
Đừng tạo chứng cứ sau sự việc như lập sổ mới hay nhờ người viết xác nhận khống. Chứng cứ dựng lại rất dễ bị phát hiện, và một tờ giấy đáng ngờ có thể làm mất giá trị của mọi chứng cứ thật khác.
Khi bên kia chỉ chịu trả theo mức tối thiểu
Tình huống hay gặp: bên gây thiệt hại đề nghị trả ngày công theo một mức rất thấp với lý do "không có giấy tờ gì". Bạn không bắt buộc phải nhận mức đó. Hãy đưa bảng tổng hợp chứng cứ, cách tính ròng, và đề nghị một con số có diễn giải. Nếu hai bên vẫn chênh nhau, hoà giải viên ở cơ sở hoặc hoà giải tại toà là nơi hai bảng tính được đặt cạnh nhau một cách khách quan.
Ngược lại, nếu bạn ở phía người gây thiệt hại, việc đề nghị xem chứng cứ thu nhập là hoàn toàn chính đáng. Hai bên cùng nhìn vào sổ sách, sao kê thay vì cãi nhau bằng cảm giác thường dẫn tới một con số cả hai chấp nhận được.
Một cách tháo gỡ hay dùng là đề nghị hai bên cùng chọn một nguồn tham chiếu trung lập, như mức công phổ biến của nghề đó ở xã, phường nơi bạn làm việc, rồi điều chỉnh lên xuống theo chứng cứ riêng của bạn. Nếu vẫn không thống nhất được, phần thu nhập có thể được tách ra để giải quyết sau, còn các khoản đã rõ như viện phí thì chốt trước để bạn có tiền điều trị. Cách chia nhỏ này giúp vụ việc không bị treo chỉ vì một dòng trong bảng tính.
Ví dụ giả định: tính thu nhập ròng của một tài xế công nghệ
Ví dụ giả định: anh T chạy xe ôm công nghệ toàn thời gian ở Hải Phòng, bị thương phải nghỉ 30 ngày. Anh xuất lịch sử thu nhập trên ứng dụng của ba tháng trước khi bị thương. Các con số chỉ để minh hoạ cách tính ròng.
| Bước | Diễn giải | Kết quả (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Thu nhập trên ứng dụng bình quân tháng | Cộng ba tháng, chia ba | 11.400.000 đồng |
| Trừ xăng xe | Ước theo quãng đường bình quân và giá xăng thời điểm đó | 1.900.000 đồng |
| Trừ hao mòn, sửa chữa xe | Ước theo chi phí sửa chữa thực tế các tháng trước | 500.000 đồng |
| Thu nhập ròng bình quân tháng | Thu nhập trừ chi phí | 9.000.000 đồng |
| Thu nhập ròng một ngày | Chia cho 30 ngày vì anh chạy cả tuần | 300.000 đồng |
| Thu nhập bị mất | 300.000 × 30 ngày nghỉ theo chỉ định | 9.000.000 đồng |
Điểm mạnh của cách tính này là bên kia có thể tự kiểm từng dòng. Nếu họ cho rằng chi phí xăng cao hơn, hai bên chỉ cần tranh luận một dòng đó thay vì bác bỏ cả con số.
Câu hỏi thường gặp
Tài xế công nghệ có phải trừ chi phí xăng xe khi tính thu nhập bị mất không?
Nên trừ. Thu nhập bị mất là phần thực sự còn lại cho bạn sau khi trừ chi phí để làm ra nó. Bạn có thể ước tính chi phí xăng, phí ứng dụng, khấu hao xe theo tỷ lệ hợp lý, ghi rõ cách ước tính để bên kia kiểm tra được.
Hộ kinh doanh nộp thuế khoán thì lấy mức thu nhập theo mức khoán được không?
Mức khoán thuế là căn cứ để cơ quan thuế tính thuế, không phải là con số lợi nhuận thật của bạn. Nó có thể dùng như một dữ kiện tham khảo, nhưng sổ sách bán hàng và sao kê thường phản ánh thu nhập thực tế sát hơn.
Người làm nông bị thương vào đúng mùa thu hoạch, mất cả vụ thì tính thế nào?
Phần lợi nhuận của vụ bị mất là thiệt hại có thể đề nghị, nếu chứng minh được việc mất vụ là do thương tích chứ không do thời tiết hay giá cả. Thông thường cách hạn chế thiệt hại hợp lý là thuê người thu hoạch; khi đó chi phí thuê người là khoản được tính.
Xác nhận của trưởng thôn về thu nhập có giá trị không?
Có giá trị tham khảo, đặc biệt với nông dân và người làm nghề ở địa phương. Xác nhận càng cụ thể về nghề nghiệp, quy mô, mức thu nhập phổ biến thì càng hữu ích. Kết hợp với giấy tờ bán nông sản, sao kê sẽ thuyết phục hơn chỉ một tờ xác nhận.
Làm hai việc, một việc có lương một việc tự do, thì tính chung hay riêng?
Bạn tính riêng từng nguồn rồi cộng lại. Nguồn có lương dùng bảng lương, nguồn tự do dùng sao kê và sổ sách. Tách riêng giúp bên kia chấp nhận phần có giấy tờ nhanh hơn, còn phần tự do thì thương lượng riêng.
Sinh viên đi làm thêm bán thời gian bị thương có được tính thu nhập bị mất không?
Có, nếu chứng minh được việc làm thêm và mức thu nhập trước khi bị thương, ví dụ bằng tin nhắn chấm công, sao kê nhận lương từ quán. Phần được tính là thu nhập làm thêm thực tế bị mất, không phải mức lương của người đi làm toàn thời gian.