Nếu thương tích khiến người bị hại mất khả năng lao động và cần người chăm sóc thường xuyên, thiệt hại được bồi thường gồm thêm chi phí hợp lý cho việc chăm sóc lâu dài; với người mất hoàn toàn khả năng lao động, Bộ luật Dân sự 2015 cho hưởng bồi thường cho đến khi chết. Đây là những vụ có số tiền lớn nhất và cũng dễ sai nhất, vì phải ước tính cho nhiều năm.
Bài này nói về những gì được tính, căn cứ để ước lượng, cách xử lý khi tình trạng thay đổi theo thời gian, và vì sao những vụ như vậy gần như luôn nên có người làm nghề pháp lý đồng hành. Phần nhận tiền một lần hay định kỳ được nói kỹ ở một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Khi nào được coi là mất khả năng lao động
Mất khả năng lao động trong bối cảnh bồi thường dân sự không phải một cảm nhận chủ quan của người bị thương hay gia đình. Căn cứ chính là kết quả giám định: giám định pháp y về tỷ lệ tổn thương cơ thể, hoặc giám định y khoa về mức suy giảm khả năng lao động, tuỳ mục đích và người yêu cầu. Kết luận giám định cho biết mức độ và tính chất lâu dài của tổn thương.
Cần phân biệt ba tình huống. Một là suy giảm một phần nhưng vẫn làm được việc khác, thu nhập giảm. Hai là mất khả năng lao động nhưng vẫn tự sinh hoạt được. Ba là mất khả năng lao động và cần người khác chăm sóc thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Khoản chăm sóc lâu dài chỉ đặt ra ở tình huống thứ ba, còn hai tình huống đầu chủ yếu xoay quanh thu nhập bị mất hoặc giảm sút.
Vì vậy trước khi tính tiền, gia đình nên có hồ sơ y tế mô tả rõ người bị thương còn tự làm được gì: ăn, tắm, đi vệ sinh, di chuyển. Mô tả cụ thể này thường thuyết phục hơn mọi lời kể.
Các khoản đặt ra trong vụ mất khả năng lao động
Ngoài những khoản thông thường của giai đoạn cấp cứu và điều trị, vụ mất khả năng lao động có thêm các khoản kéo dài:
- Thu nhập bị mất của người bị thương tính từ khi không còn làm việc được, theo mức thu nhập thực tế trước khi bị thương.
- Chi phí hợp lý cho việc chăm sóc thường xuyên, thường ước theo tiền công thuê một người chăm sóc người khuyết tật ở địa phương, kể cả khi người nhà tự chăm.
- Chi phí điều trị duy trì, thuốc dùng lâu dài, tái khám định kỳ, phục hồi chức năng kéo dài theo chỉ định.
- Dụng cụ hỗ trợ và chi phí thay thế định kỳ: xe lăn, giường chuyên dụng, dụng cụ chỉnh hình.
- Chi phí cải tạo tối thiểu nơi ở để người bị thương sinh hoạt được, nếu có căn cứ y tế về nhu cầu.
- Khoản bù đắp tổn thất tinh thần, thường ở mức cao hơn so với thương tích tạm thời, nhưng vẫn nằm trong giới hạn luật định khi không thoả thuận được.
Trong các vụ này, người thân thường phải bỏ việc để chăm. Thu nhập mất của người thân và chi phí chăm sóc thường xuyên là hai cách nhìn cùng một thiệt hại; bạn nên chọn cách tính phù hợp nhất và giải thích rõ, tránh bị cho là tính trùng.
Ước tính chi phí chăm sóc lâu dài
Mức chi phí một tháng. Căn cứ hợp lý là tiền công thuê người chăm sóc người khuyết tật nặng ở địa phương nơi người bị thương sống. Bạn có thể tham khảo mức của cơ sở chăm sóc, của người làm nghề chăm bệnh, xin xác nhận của chính quyền cấp xã về mức phổ biến.
Số giờ chăm sóc mỗi ngày. Người cần hỗ trợ một phần khác người nằm liệt giường. Hồ sơ y tế mô tả mức phụ thuộc là căn cứ để quyết định một người chăm hay cần thêm.
Thời gian. Với người mất hoàn toàn khả năng lao động, luật cho hưởng bồi thường cho đến khi chết. Nếu muốn quy về một khoản trọn gói, hai bên phải giả định một khoảng thời gian, và đó là chỗ dễ bất đồng nhất. Nếu trả định kỳ, câu hỏi thời gian không còn phải đoán.
Biến động giá cả. Tiền công chăm sóc sẽ thay đổi theo năm. Luật cho phép khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế, bên bị thiệt hại hoặc bên gây thiệt hại có quyền yêu cầu toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền thay đổi mức bồi thường. Quy định này bảo vệ cả hai phía khi hoàn cảnh đổi khác.
Ví dụ giả định: dựng khung yêu cầu cho một vụ chấn thương cột sống
Ví dụ giả định: anh K, 35 tuổi, thợ điện, bị chấn thương cột sống do vật liệu rơi từ công trình bên cạnh, được giám định có tổn thương nặng, liệt hai chân, cần người hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày. Bảng dưới chỉ minh hoạ cách dựng khung, không gợi ý mức tiền.
| Nhóm | Nội dung | Cách trả đề xuất |
|---|---|---|
| Chi phí đã phát sinh | Cấp cứu, phẫu thuật, nằm viện, phục hồi giai đoạn đầu | Một lần, theo chứng từ |
| Dụng cụ và cải tạo nơi ở | Xe lăn, giường chuyên dụng, tay vịn, lối đi | Một lần, thêm khoản thay thế định kỳ |
| Thu nhập bị mất | Thu nhập thợ điện bình quân trước khi bị thương | Định kỳ hằng tháng |
| Chăm sóc thường xuyên | Tiền công một người chăm sóc theo mặt bằng địa phương | Định kỳ hằng tháng |
| Điều trị duy trì | Thuốc, tái khám, phục hồi chức năng kéo dài | Định kỳ hoặc theo chứng từ phát sinh |
| Tổn thất tinh thần | Theo mức độ tổn thương nặng, lâu dài | Một lần |
Khung như vậy giúp hai bên thấy phần nào đã chắc, phần nào còn phải ước lượng. Nếu bên gây thiệt hại là doanh nghiệp có bảo hiểm trách nhiệm, doanh nghiệp bảo hiểm thường cũng muốn nhìn theo khung tương tự.
Hồ sơ cần có trước khi tính các khoản dài hạn
Khoản dài hạn chỉ thuyết phục khi dựa trên hồ sơ vững. Gia đình nên chuẩn bị theo thứ tự:
- Hồ sơ bệnh án đầy đủ của giai đoạn cấp cứu và điều trị, kể cả các lần chuyển viện.
- Kết luận giám định về mức độ tổn thương hoặc mức suy giảm khả năng lao động, tuỳ loại giám định phù hợp với mục đích yêu cầu.
- Ý kiến của bác sĩ điều trị về tiên lượng, nhu cầu chăm sóc, nhu cầu điều trị duy trì và dụng cụ hỗ trợ.
- Chứng cứ thu nhập trước khi bị thương của người bị hại, như với mọi vụ thu nhập bị mất.
- Thông tin về mức tiền công chăm sóc phổ biến ở địa phương: báo giá của cơ sở chăm sóc, xác nhận của chính quyền cấp xã, hoặc thoả thuận thuê người hiện có.
- Báo giá dụng cụ hỗ trợ và ước tính tuổi thọ để tính chi phí thay thế.
- Một bản mô tả sinh hoạt hằng ngày của người bị thương: việc gì tự làm được, việc gì cần người hỗ trợ, mất bao nhiêu giờ mỗi ngày.
Bộ hồ sơ này cũng là thứ toà án sẽ xem nếu vụ việc phải khởi kiện, nên chuẩn bị kỹ từ đầu không bao giờ thừa.
Tình trạng thay đổi sau khi đã thoả thuận
Thương tích nặng hiếm khi đứng yên. Có người phục hồi tốt hơn dự kiến, có người xấu đi vì biến chứng. Nếu đã thoả thuận trả định kỳ, việc điều chỉnh tương đối dễ: một bên đưa ra căn cứ mới, hai bên thương lượng lại, không được thì yêu cầu cơ quan có thẩm quyền thay đổi mức bồi thường. Nếu đã nhận một lần trọn gói và giấy thoả thuận ghi rõ "chấm dứt mọi yêu cầu", việc đòi thêm khó hơn nhiều.
Vì thế trong vụ mất khả năng lao động, điều khoản về tái phát, biến chứng và cơ chế xem xét lại nên được bàn kỹ trước khi ký. Người bị thương nên có thời gian chờ tình trạng ổn định một mức nhất định, thường theo ý kiến của bác sĩ điều trị, rồi mới chốt các khoản dài hạn. Trong lúc chờ, có thể thoả thuận tạm ứng để trang trải điều trị.
Bồi thường dân sự và các chế độ khác chạy song song
Người mất khả năng lao động có thể đồng thời thuộc diện của những chế độ khác: chế độ tai nạn lao động nếu bị thương trong lúc làm việc hoặc trên đường đi làm theo điều kiện luật định, chế độ của bảo hiểm con người nếu có mua, chính sách trợ giúp xã hội dành cho người khuyết tật nặng nếu đủ điều kiện xác định mức độ khuyết tật. Mỗi chế độ có nguồn tiền, điều kiện và thủ tục riêng.
Câu hỏi hay gặp là nhận chế độ này rồi thì có bị trừ vào tiền bồi thường của người gây thiệt hại không. Không có một câu trả lời chung cho mọi trường hợp: có khoản mang tính trợ giúp của Nhà nước thường không làm giảm trách nhiệm dân sự, có khoản như chế độ tai nạn lao động lại gắn với trách nhiệm riêng của người sử dụng lao động. Bạn nên liệt kê mọi khoản đang và sẽ nhận, rồi đối chiếu quy định hiện hành của từng chế độ trước khi chốt con số với bên gây thiệt hại.
Vì sao nên có người làm nghề đồng hành
Vụ mất khả năng lao động thường kéo theo số tiền lớn, nhiều giả định, nhiều năm thực hiện. Một sai sót như chọn sai mức thu nhập căn cứ, ký giấy chấm dứt yêu cầu quá sớm, hay không tính khoản thay thế dụng cụ có thể làm gia đình thiệt thòi lâu dài. Ở phía người gây thiệt hại, cam kết trả định kỳ nhiều năm cũng là gánh nặng cần tính kỹ khả năng thực hiện.
Cả hai phía đều nên có luật sư hoặc người làm nghề pháp lý xem lại bảng tính và dự thảo thoả thuận. Nếu cần một ý kiến sơ bộ trước khi quyết định, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với hồ sơ giám định và bảng tính đã lập. Song song, nên lưu ý thời hiệu khởi kiện để không lỡ quyền trong lúc chờ thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Người bị thương mất khả năng lao động nhưng gia đình tự chăm, không thuê ai, có đòi được chi phí chăm sóc không?
Có cơ sở để đòi. Luật dùng cụm từ chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại, không đòi hỏi phải thuê người ngoài. Công sức của người nhà thường được quy đổi theo mức tiền công chăm sóc phổ biến ở địa phương.
Có phải chờ giám định xong mới đòi được khoản chăm sóc lâu dài không?
Nên có kết quả giám định và ý kiến y tế về tình trạng lâu dài trước khi chốt khoản này. Trong lúc chờ, bạn vẫn đòi được các khoản đã phát sinh và có thể đề nghị tạm ứng để trang trải điều trị và chăm sóc.
Người gây thiệt hại không đủ khả năng trả định kỳ nhiều năm thì sao?
Khả năng thực hiện là vấn đề thực tế của cả hai bên. Các bên có thể thoả thuận phương thức khác như trả một phần lớn ban đầu và phần còn lại định kỳ, hoặc có người bảo lãnh. Luật cũng cho phép giảm mức bồi thường trong một số điều kiện về lỗi và khả năng kinh tế.
Người bị thương sau này hồi phục một phần thì bên gây thiệt hại có được giảm khoản đang trả không?
Có thể. Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế, cả bên bị thiệt hại lẫn bên gây thiệt hại đều có quyền yêu cầu thay đổi. Bên đề nghị giảm cần có căn cứ y tế mới về tình trạng của người bị thương.
Khoản chăm sóc lâu dài có trả trực tiếp cho người chăm sóc không?
Quyền yêu cầu bồi thường thuộc về người bị thiệt hại. Nếu người bị thương không tự quản lý được tài sản, người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ sẽ nhận và quản lý khoản tiền đó vì lợi ích của người bị thương.