Nếu người thân mất trong khi điều trị và gia đình có lý do nghi ngờ sai sót, việc quan trọng nhất trong những giờ đầu là đề nghị cơ sở giải thích bằng văn bản, giữ nguyên hồ sơ, và nếu nghi ngờ nghiêm trọng thì trình báo cơ quan công an trước khi mai táng. Sau mai táng, việc xác định nguyên nhân tử vong khó hơn rất nhiều. Còn quyền đòi bồi thường của gia đình thì không mất đi chỉ vì đã lo xong hậu sự.
Đây là thời điểm đau buồn nhất, và quyết định nào cũng nặng nề. Bài viết không phán xét ca nào có sai sót hay không, cũng không khuyến khích gia đình nghi ngờ mọi cái chết trong bệnh viện — đa số trường hợp người bệnh mất là do bệnh nặng. Bài giúp bạn biết những việc không thể làm lại, các khoản bồi thường pháp luật dân sự quy định, và cách gia đình phân công để không rối.
Những việc không thể làm lại sau vài ngày
Có một số thứ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Thi thể là nguồn chứng cứ quan trọng nhất để xác định nguyên nhân tử vong; một khi đã mai táng hoặc hoả táng, khả năng xác định lại gần như không còn hoặc rất tốn kém, phức tạp. Lời kể của những người có mặt — người nhà trực bên giường, người bệnh cùng phòng — cũng phai đi nhanh.
Vì vậy, nếu gia đình thật sự nghi ngờ, nên bàn với nhau thật nhanh trong vài giờ đầu: có yêu cầu làm rõ nguyên nhân hay không. Nếu có, gia đình nên đề nghị cơ sở cho biết nguyên nhân tử vong theo hồ sơ, đề nghị cung cấp tóm tắt hồ sơ bệnh án, và hỏi về việc cơ sở có báo cáo sự cố hay xem xét chuyên môn hay không.
Nếu không nghi ngờ, gia đình không cần làm gì thêm ngoài thủ tục thông thường. Không có nghĩa vụ nào bắt gia đình phải "điều tra" cái chết của người thân. Bài viết này dành cho trường hợp có căn cứ để băn khoăn: người bệnh vào viện vì bệnh nhẹ rồi mất đột ngột, có sự việc bất thường được người nhà chứng kiến, hoặc lời giải thích của cơ sở mâu thuẫn.
Trình báo và khám nghiệm: hiểu đúng để quyết định
Ai quyết định khám nghiệm tử thi. Khám nghiệm tử thi để xác định nguyên nhân chết trong vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định, không phải gia đình tự thuê. Gia đình có thể trình báo cơ quan công an nơi xảy ra sự việc, trình bày lý do nghi ngờ; cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét có cần khám nghiệm hay không.
Giải phẫu bệnh trong bệnh viện là chuyện khác. Một số cơ sở có thể đề nghị giải phẫu tử thi vì mục đích chuyên môn, thường cần sự đồng ý của gia đình. Kết quả này có thể giúp làm rõ nguyên nhân, nhưng không thay thế cho thủ tục do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện khi có tranh chấp nghiêm trọng.
Cân nhắc về mặt tình cảm. Nhiều gia đình không muốn thi thể người thân bị khám nghiệm. Đó là lựa chọn chính đáng. Chỉ cần biết rằng nếu từ chối, việc chứng minh nguyên nhân về sau sẽ dựa hoàn toàn vào hồ sơ bệnh án, lời khai và các kết luận chuyên môn, và có thể khó hơn.
Đừng tự giữ thi thể để gây áp lực. Việc gia đình tự ý không cho chuyển thi thể, tập trung đông người tại bệnh viện để đòi tiền có thể dẫn tới vi phạm pháp luật và làm vụ việc xấu đi. Kênh đúng là đề nghị bằng văn bản và trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Phía cơ sở khám chữa bệnh thường phải làm gì
Khi người bệnh tử vong ngoài dự kiến, cơ sở khám chữa bệnh không chỉ đối mặt với gia đình mà còn có nghĩa vụ trong hệ thống quản lý y tế. Theo nguyên tắc của Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và các văn bản hướng dẫn, sự cố y khoa nghiêm trọng phải được ghi nhận, báo cáo và xem xét nguyên nhân; khi có yêu cầu hoặc có tranh chấp, việc xác định có hay không có sai sót chuyên môn kỹ thuật được thực hiện qua hội đồng chuyên môn. Trình tự, thời hạn cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành tại cơ quan y tế quản lý cơ sở.
Hiểu điều này giúp gia đình đặt câu hỏi đúng chỗ. Thay vì hỏi "ai có lỗi" ngay tại hành lang, hãy hỏi bằng văn bản: cơ sở đã ghi nhận sự việc chưa, có tổ chức xem xét chuyên môn không, khi nào gia đình được thông báo kết quả, gia đình có được trình bày ý kiến không. Những câu hỏi này không mang tính buộc tội, nên cơ sở khó né tránh, và câu trả lời bằng văn bản sẽ là tài liệu quan trọng nếu sau này phải đi tiếp.
Nếu cơ sở là phòng khám tư nhỏ, việc tổ chức hội đồng tại chỗ có thể không khả thi; gia đình có thể đề nghị cơ quan y tế cấp tỉnh xem xét. Ở chiều ngược lại, nhân viên y tế cũng đang chịu áp lực lớn; một cách làm việc đúng mực giúp cả hai bên đi tới kết luận khách quan hơn.
Gia đình được đòi những khoản nào khi có trách nhiệm bồi thường
Bộ luật Dân sự 2015 quy định các khoản thiệt hại khi tính mạng bị xâm phạm. Bảng dưới tóm tắt nguyên lý; số tiền cụ thể phụ thuộc chứng từ và thoả thuận, hoặc toà án quyết định.
| Khoản | Gồm gì | Ai được nhận | Cần chứng minh bằng gì |
|---|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa trước khi chết | Viện phí, thuốc, chuyển viện, chi phí hợp lý khác cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, chăm sóc | Người đã chi trả | Hoá đơn, biên lai, sao kê |
| Chi phí mai táng | Các khoản hợp lý cho việc mai táng, hoả táng theo phong tục thông thường | Người đã lo mai táng | Hoá đơn, hợp đồng dịch vụ tang lễ |
| Tiền cấp dưỡng | Khoản cấp dưỡng cho người mà người mất có nghĩa vụ cấp dưỡng khi còn sống (con chưa thành niên, cha mẹ không có khả năng lao động…) | Người được cấp dưỡng | Giấy tờ quan hệ nhân thân, tình trạng của người được cấp dưỡng |
| Tổn thất về tinh thần | Khoản bù đắp cho người thân | Người thân thích hàng thừa kế thứ nhất; nếu không có thì người trực tiếp nuôi dưỡng người mất | Quan hệ nhân thân; mức tối đa khi không thoả thuận được là 100 lần mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết |
Mức lương cơ sở thay đổi theo từng thời kỳ, nên con số "100 lần" là giới hạn trên chứ không phải mức đương nhiên được nhận. Trong thoả thuận, các bên có thể thống nhất mức khác; khi ra toà, toà án căn cứ hoàn cảnh cụ thể để quyết định.
Phân công trong gia đình để không rối
Những ngày này thường có rất nhiều người cùng lên tiếng. Một cách tổ chức đơn giản giúp gia đình vừa lo hậu sự vừa không bỏ sót quyền:
- Chọn một người đại diện liên hệ với cơ sở khám chữa bệnh và cơ quan chức năng; những người khác góp ý qua người này, không mỗi người nói một kiểu.
- Người đại diện nên có văn bản uỷ quyền của các thành viên cùng hàng thừa kế khi cần làm việc chính thức hoặc thương lượng bồi thường.
- Một người khác lo gom giấy tờ: hồ sơ ra viện, giấy báo tử, hoá đơn, chi phí tang lễ, giấy tờ nhân thân của người được cấp dưỡng.
- Những người có mặt lúc sự việc xảy ra mỗi người tự viết lại diễn biến theo trí nhớ của mình, ghi ngày viết, không chép của nhau.
- Gửi đề nghị bằng văn bản tới cơ sở: đề nghị giải thích nguyên nhân, cung cấp tóm tắt hồ sơ bệnh án, thông báo kết quả xem xét chuyên môn.
- Họp gia đình sau khi có phản hồi để quyết định: thương lượng, đề nghị cơ quan y tế xem xét, hay theo hướng khác.
Việc khai nhận di sản, chia phần giữa các thành viên là chuyện thừa kế riêng; khoản bồi thường tổn thất tinh thần là khoản dành cho người thân, không phải di sản của người mất.
Hướng dân sự và hướng hình sự có thể song song
Khi có dấu hiệu người hành nghề vi phạm quy định chuyên môn gây hậu quả chết người, vụ việc có thể được xem xét theo hướng hình sự. Việc khởi tố hay không do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định dựa trên kết quả điều tra, giám định, không phụ thuộc vào mong muốn của gia đình. Hướng hình sự không phải là cách để "ép" bồi thường, và gia đình không nên dùng nó như vậy.
Song song, quyền đòi bồi thường dân sự của gia đình vẫn tồn tại. Nếu vụ án hình sự được khởi tố, yêu cầu bồi thường thường được giải quyết trong chính vụ án đó. Nếu không khởi tố, gia đình vẫn có thể thương lượng với cơ sở hoặc khởi kiện dân sự. Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường ngoài hợp đồng theo nguyên tắc chung là ba năm kể từ ngày biết quyền lợi bị xâm phạm.
Cũng cần nhớ: kết quả xem xét có thể là không có sai sót. Người bệnh nặng vẫn có thể mất dù được điều trị đúng. Khi đó, cơ sở không có nghĩa vụ bồi thường theo nghĩa pháp lý, dù có thể hỗ trợ gia đình. Chuẩn bị tinh thần cho cả khả năng này giúp gia đình bớt tổn thương thêm.
Khi nào cần người làm nghề
Trường hợp có người chết luôn nghiêm trọng, nhất là khi gia đình có con nhỏ, cha mẹ già phụ thuộc vào người đã mất. Gia đình nên tham vấn luật sư nếu cơ sở từ chối giải thích, nếu đã trình báo và có quyết định trưng cầu giám định, nếu có đề nghị thoả thuận kèm điều khoản từ bỏ mọi yêu cầu, hoặc nếu các thành viên trong gia đình không thống nhất với nhau.
Người làm nghề giúp đọc hồ sơ bệnh án, xác định câu hỏi giám định cần đặt ra, tính toán khoản cấp dưỡng hợp lý cho từng người phụ thuộc, và đại diện gia đình trong thương lượng để người thân không phải trực tiếp đối mặt từng buổi làm việc. Với gia đình đang mất mát, giảm bớt gánh nặng tiếp xúc trực tiếp cũng là một lợi ích đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Đã mai táng rồi thì còn đòi bồi thường được không?
Vẫn được. Quyền đòi bồi thường không mất vì đã lo hậu sự. Khó khăn chỉ nằm ở việc chứng minh nguyên nhân tử vong, lúc đó sẽ dựa vào hồ sơ bệnh án, lời kể và kết luận chuyên môn. Thời hiệu chung để khởi kiện là ba năm kể từ ngày biết quyền lợi bị xâm phạm.
Gia đình có tự thuê người khám nghiệm tử thi được không?
Không. Khám nghiệm tử thi trong vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định. Gia đình có thể trình báo cơ quan công an và trình bày lý do nghi ngờ để cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Ai trong gia đình được nhận tiền bù đắp tổn thất tinh thần?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, là những người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người mất như vợ hoặc chồng, cha mẹ, con. Nếu không có những người này thì người trực tiếp nuôi dưỡng người mất được nhận. Mức tối đa khi không thoả thuận được là 100 lần mức lương cơ sở.
Con nhỏ của người mất được bảo vệ quyền lợi ra sao?
Nếu người mất có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên, bên có trách nhiệm bồi thường phải cấp dưỡng cho con trong thời gian pháp luật quy định. Người giám hộ hoặc cha mẹ còn lại thay mặt con yêu cầu khoản này.
Bệnh viện đề nghị hỗ trợ một khoản tiền và ký biên bản, có nên ký ngay không?
Nên đọc kỹ trước. Nếu biên bản ghi khoản tiền là bồi thường cuối cùng và gia đình từ bỏ mọi yêu cầu khác, gia đình sẽ bị ràng buộc. Hãy họp gia đình, cân nhắc có đủ thông tin về nguyên nhân chưa, và hỏi người có chuyên môn khi còn băn khoăn.
Nếu kết luận là không có sai sót thì gia đình làm gì tiếp?
Gia đình có thể đề nghị được giải thích cơ sở của kết luận và đối chiếu với hồ sơ đã có. Nếu vẫn không đồng ý, có thể đề nghị cơ quan y tế cấp trên xem xét hoặc theo con đường giám định, tố tụng. Đồng thời nên chuẩn bị tinh thần rằng kết luận đó có thể đúng.