Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, khi người hành nghề gây thiệt hại trong lúc thực hiện nhiệm vụ được cơ sở giao, cơ sở khám chữa bệnh là bên phải bồi thường cho người bệnh; sau đó cơ sở có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định. Vì vậy trong đa số trường hợp, người bệnh khởi kiện cơ sở chứ không khởi kiện cá nhân bác sĩ. Ngoại lệ xảy ra khi bác sĩ hành nghề với tư cách cá nhân, ngoài nhiệm vụ được giao, hoặc tại nơi không có giấy phép.
Xác định đúng bị đơn là bước nhỏ nhưng nhiều người làm sai. Kiện nhầm người có thể khiến vụ việc kéo dài, hoặc thắng kiện nhưng không thi hành được vì bên phải trả không có tài sản. Bài viết đi qua các tình huống thường gặp và những điều cần chuẩn bị khi đã quyết định khởi kiện.
Vì sao người bệnh thường kiện cơ sở
Lý do thứ nhất là pháp lý: người bệnh ký hợp đồng, đóng tiền, nhận dịch vụ từ cơ sở. Người hành nghề làm việc cho cơ sở, thực hiện nhiệm vụ cơ sở giao. Bộ luật Dân sự 2015 đặt trách nhiệm bồi thường lên pháp nhân đối với thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ, và Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 cũng đi theo nguyên tắc đó trong việc giải quyết sai sót chuyên môn.
Lý do thứ hai là thực tế: cơ sở thường có khả năng chi trả lớn hơn cá nhân, có thể có bảo hiểm trách nhiệm, và có bộ phận làm việc với người bệnh. Một bản án tuyên cơ sở bồi thường có khả năng thi hành cao hơn.
Lý do thứ ba là công bằng: sai sót y khoa nhiều khi không chỉ do một người, mà do cách tổ chức trực, cách phân công, thiết bị, quy trình. Đặt trách nhiệm lên cơ sở buộc cơ sở nhìn lại cả hệ thống, thay vì đổ hết cho một cá nhân. Điều này không có nghĩa người hành nghề có lỗi được miễn trách nhiệm; trách nhiệm của họ được xử lý qua quan hệ nội bộ với cơ sở, qua kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc giấy phép hành nghề.
Xác định bị đơn theo từng tình huống
Bảng dưới là nguyên lý để định hướng. Trường hợp cụ thể cần đối chiếu hồ sơ, nhất là thông tin pháp lý của cơ sở.
| Tình huống (ví dụ giả định) | Bị đơn thường là | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bác sĩ của bệnh viện công điều trị trong giờ làm việc | Bệnh viện | Tranh chấp thường giải quyết theo pháp luật dân sự |
| Bác sĩ bệnh viện làm ngoài giờ tại phòng khám tư có giấy phép | Phòng khám tư (doanh nghiệp hoặc chủ cơ sở) | Bác sĩ đang thực hiện nhiệm vụ cho phòng khám tư, không phải cho bệnh viện |
| Bác sĩ khám tại nhà riêng không có giấy phép hoạt động | Cá nhân bác sĩ | Kèm vi phạm hành chính; xem khả năng thi hành |
| Phòng khám là hộ kinh doanh | Chủ hộ kinh doanh | Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân; chủ hộ chịu trách nhiệm |
| Nhiều cơ sở cùng điều trị (chuyển viện) | Có thể là một hoặc nhiều cơ sở | Xác định thiệt hại phát sinh ở giai đoạn nào |
| Người hành nghề cố ý gây hại, hoặc làm ngoài nhiệm vụ được giao | Cá nhân người đó, có thể kèm cơ sở | Cần đánh giá cụ thể, nên hỏi người làm nghề |
Điểm cần nhớ: tên biển hiệu không phải tên bị đơn. Hãy tra thông tin pháp lý của cơ sở — tên doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật, địa chỉ trụ sở — để ghi đúng trong đơn khởi kiện.
Quyền hoàn trả của cơ sở đối với người có lỗi
Hoàn trả là quan hệ nội bộ. Sau khi bồi thường cho người bệnh, cơ sở có quyền yêu cầu người hành nghề có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành. Người bệnh không tham gia quan hệ này.
Người bệnh không phải chờ. Việc cơ sở có đòi lại được từ người có lỗi hay không không ảnh hưởng tới nghĩa vụ trả cho người bệnh. Cơ sở không thể lấy lý do "đang chờ bác sĩ nộp lại" để chậm trả.
Mức hoàn trả có giới hạn. Pháp luật thường giới hạn mức hoàn trả của người làm công tuỳ mức độ lỗi. Đây là lý do việc đặt trách nhiệm chính lên cơ sở là hợp lý với người bệnh.
Lỗi cá nhân vẫn bị xử lý theo kênh khác. Người hành nghề có sai sót có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính, đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép hành nghề tuỳ mức độ, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Những kênh này độc lập với yêu cầu bồi thường của bạn.
Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện
Khi đã quyết định khởi kiện, hồ sơ gửi toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền thường gồm:
- Đơn khởi kiện ghi đúng tên, địa chỉ của bị đơn theo thông tin pháp lý đã tra, nêu rõ sự việc và từng khoản yêu cầu.
- Giấy tờ nhân thân của người khởi kiện; nếu khởi kiện thay người bệnh thì kèm giấy tờ chứng minh tư cách đại diện.
- Chứng cứ về sự việc: tóm tắt hồ sơ bệnh án, kết luận hội đồng chuyên môn hoặc kết luận giám định nếu đã có, văn bản trao đổi với cơ sở.
- Bảng tính từng khoản thiệt hại kèm chứng từ: chi phí điều trị, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc, khoản bù đắp tổn thất tinh thần.
- Đề nghị toà trưng cầu giám định nếu cần làm rõ lỗi hoặc mức độ tổn thương.
- Đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như buộc tạm ứng chi phí điều trị khi người bệnh đang cần chữa trị, nếu phù hợp.
Về thẩm quyền theo lãnh thổ, với tranh chấp bồi thường ngoài hợp đồng, quy định tố tụng cho phép nguyên đơn lựa chọn toà án nơi bị đơn có trụ sở hoặc nơi xảy ra thiệt hại. Về án phí, người khởi kiện yêu cầu bồi thường về tính mạng, sức khoẻ thuộc diện được miễn theo nguyên tắc hiện hành; hãy đối chiếu quy định tại thời điểm nộp đơn.
Sai lầm hay gặp khi tự đứng đơn khởi kiện
Nhiều đơn khởi kiện về sai sót y khoa bị trả lại hoặc kéo dài vì những lỗi có thể tránh được:
- Ghi bị đơn theo tên biển hiệu hoặc tên bác sĩ nổi tiếng của cơ sở, thay vì tên pháp lý của doanh nghiệp, đơn vị hoặc chủ hộ kinh doanh.
- Chỉ ghi một con số tổng mà không chia từng khoản, không kèm chứng từ; toà án sẽ yêu cầu bổ sung, mất thêm thời gian.
- Yêu cầu khoản bù đắp tổn thất tinh thần vượt mức tối đa mà pháp luật cho phép khi không thoả thuận được (50 lần mức lương cơ sở với sức khoẻ, 100 lần với tính mạng).
- Không nộp kèm bất kỳ tài liệu nào về sai sót, trông chờ toà án tự tìm; trong khi nghĩa vụ đưa ra chứng cứ chứng minh yêu cầu thuộc về người khởi kiện.
- Để quá thời hiệu ba năm vì mải chờ kết luận của các cơ quan.
- Đưa lời lẽ xúc phạm cá nhân vào đơn; đơn khởi kiện cần sự kiện và yêu cầu, không cần cảm xúc.
Tránh được những lỗi này, đơn của bạn sẽ được thụ lý nhanh hơn và phiên hoà giải tại toà cũng có nội dung cụ thể để hai bên trao đổi. Nhiều vụ việc y khoa kết thúc bằng hoà giải thành tại toà, khi cả hai bên đã nhìn thấy chứng cứ của nhau.
Hình sự và dân sự: kiện ai trong vụ án hình sự
Nếu vụ việc được khởi tố hình sự, người bị truy cứu là cá nhân người hành nghề. Yêu cầu bồi thường của người bị hại thường được giải quyết ngay trong vụ án đó. Cơ sở khám chữa bệnh có thể tham gia với tư cách người có trách nhiệm bồi thường, tuỳ việc xác định người hành nghề gây thiệt hại khi đang thực hiện nhiệm vụ của cơ sở hay không.
Người bị hại hoặc gia đình không cần chọn giữa "bỏ tù bác sĩ" và "đòi tiền bệnh viện". Hai chuyện này đi theo cơ chế riêng, và việc khởi tố hay không do cơ quan có thẩm quyền quyết định dựa trên kết quả điều tra. Không nên dùng việc trình báo hình sự như một đòn bẩy để thương lượng; điều đó có thể bị coi là gây sức ép không chính đáng.
Nếu không có khởi tố, quyền khởi kiện dân sự vẫn còn. Thời hiệu ba năm kể từ ngày biết quyền lợi bị xâm phạm cần được để ý trong suốt thời gian chờ các kết luận.
Khi nào nên có luật sư đại diện
Khởi kiện cơ sở khám chữa bệnh là tranh chấp có tính chuyên môn cao: bạn đối diện với một tổ chức có hồ sơ, có chuyên gia, có thể có luật sư riêng. Với vụ việc có thương tật nặng, có người chết, có nhiều cơ sở liên quan, hoặc có cả hướng hình sự, việc có luật sư đại diện giúp xác định đúng bị đơn, đặt đúng câu hỏi giám định và tính đúng các khoản bồi thường.
Trước khi quyết định thuê người đại diện, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng ban đầu về bị đơn, thẩm quyền và hồ sơ cần chuẩn bị. Với vụ việc nhỏ, thiệt hại rõ ràng, cơ sở hợp tác, nhiều người bệnh tự thương lượng hoặc tự đứng đơn khởi kiện được, miễn là hồ sơ chứng từ đầy đủ và có thứ tự.
Dù tự làm hay có người đại diện, hãy nhớ rằng khởi kiện không chặn đường thương lượng. Các bên vẫn có thể thoả thuận ở bất kỳ giai đoạn nào, kể cả tại phiên hoà giải do toà án tổ chức, và một thoả thuận hợp lý thường đến nhanh hơn một bản án.
Câu hỏi thường gặp
Có thể kiện cả bệnh viện và bác sĩ cùng lúc không?
Có thể nêu cả hai trong đơn nếu có căn cứ, nhưng theo nguyên tắc, khi bác sĩ gây thiệt hại trong lúc thực hiện nhiệm vụ được giao thì cơ sở là bên bồi thường. Việc kiện thêm cá nhân thường không làm tăng số tiền được nhận, mà có thể làm vụ việc phức tạp hơn.
Bác sĩ đã chuyển sang nơi khác làm việc thì kiện ai?
Vẫn kiện cơ sở nơi bác sĩ đã thực hiện nhiệm vụ lúc xảy ra sự việc. Việc bác sĩ chuyển đi không làm mất trách nhiệm của cơ sở đó.
Bệnh viện công gây sai sót có được bồi thường theo luật bồi thường nhà nước không?
Tranh chấp do sai sót chuyên môn trong khám chữa bệnh thường được giải quyết theo pháp luật dân sự, với bệnh viện là bên có trách nhiệm bồi thường, chứ không theo cơ chế bồi thường của Nhà nước dành cho hoạt động quản lý hành chính, tố tụng.
Kiện ở toà án nào?
Thường là toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền. Với tranh chấp bồi thường ngoài hợp đồng, bạn có thể lựa chọn toà nơi bị đơn có trụ sở hoặc nơi xảy ra thiệt hại theo quy định tố tụng. Từ 1/7/2025 toà án đã được tổ chức lại, nên hãy hỏi toà án nơi định nộp để chắc chắn.
Khởi kiện đòi bồi thường sức khoẻ có phải nộp án phí không?
Theo nguyên tắc hiện hành, người khởi kiện yêu cầu bồi thường về tính mạng, sức khoẻ thuộc diện được miễn án phí. Quy định có thể được điều chỉnh, nên hãy đối chiếu tại thời điểm nộp đơn.
Phòng khám tư là hộ kinh doanh thì ghi bị đơn là ai?
Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, nên bị đơn thường là chủ hộ kinh doanh, người chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình. Tra thông tin đăng ký để ghi đúng họ tên và địa chỉ.