Bị nhiễm khuẩn trong lúc nằm viện hay sau một thủ thuật không tự động là do lỗi của cơ sở khám chữa bệnh. Trách nhiệm bồi thường chỉ đặt ra khi có vi phạm quy định về kiểm soát nhiễm khuẩn hoặc quy trình chuyên môn, và vi phạm đó gây ra nhiễm khuẩn. Trên thực tế, ngay cả khi làm đúng mọi quy trình, một tỷ lệ người bệnh vẫn có thể bị nhiễm khuẩn, nhất là người nằm viện lâu, có bệnh nền, phải đặt ống thông, thở máy.
Với người bệnh và gia đình, đây là loại tranh chấp khó chứng minh nhất, vì vi khuẩn không để lại dấu vết như một vết mổ sai vị trí. Bài viết không bàn chuyện điều trị nhiễm khuẩn — việc đó thuộc bác sĩ. Bài giúp bạn nhận ra khi nào có lý do để đặt câu hỏi, cần những chứng cứ gì, và làm gì khi nhiều người cùng bị.
Nhiễm khuẩn liên quan tới chăm sóc y tế là gì
Ngành y gọi chung là nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế, thường dùng cho trường hợp nhiễm khuẩn xuất hiện sau khi người bệnh được tiếp nhận vào cơ sở mà không có hoặc không ủ bệnh từ trước. Các dạng hay gặp là nhiễm trùng vết mổ, nhiễm khuẩn huyết liên quan tới đường truyền, viêm phổi khi thở máy, nhiễm khuẩn tiết niệu khi đặt ống thông.
Cơ sở khám chữa bệnh có nghĩa vụ tổ chức kiểm soát nhiễm khuẩn: vô khuẩn dụng cụ, vệ sinh tay, vệ sinh môi trường, cách ly khi cần, giám sát nhiễm khuẩn. Đây là nghĩa vụ được quy định trong pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh và văn bản hướng dẫn chuyên môn. Câu hỏi pháp lý là cơ sở có làm đúng các nghĩa vụ đó trong trường hợp của bạn hay không.
Điều quan trọng cần hiểu: tỷ lệ nhiễm khuẩn không thể bằng không. Vì vậy, chỉ việc bị nhiễm khuẩn chưa đủ để kết luận có lỗi. Ngược lại, cũng không thể dùng câu "nhiễm khuẩn là rủi ro bình thường" để gạt đi mọi băn khoăn, nhất là khi có những dấu hiệu bất thường.
Vì vậy cách tiếp cận hợp lý là đặt câu hỏi cụ thể thay vì kết luận vội: nhiễm khuẩn xuất hiện khi nào so với can thiệp, loại vi khuẩn gì, có người bệnh nào khác cùng bị không, và cơ sở đã xem xét việc tuân thủ quy trình ra sao. Những câu hỏi này giúp cả hai bên nhìn vào dữ kiện, và câu trả lời bằng văn bản sẽ là nền cho mọi bước tiếp theo.
Dấu hiệu nên đặt câu hỏi, và dấu hiệu thường là rủi ro vốn có
Bảng dưới không dùng để chẩn đoán, chỉ gợi ý khi nào có lý do đề nghị cơ sở xem xét. Kết luận phải qua xem xét chuyên môn.
| Tình huống (ví dụ giả định) | Gợi ý | Điều cần làm rõ |
|---|---|---|
| Nhiều người cùng làm một loại thủ thuật trong cùng thời gian, cùng bị nhiễm một loại vi khuẩn | Có lý do nghi vấn khâu vô khuẩn, dụng cụ, dung dịch | Kết quả điều tra dịch tễ, xét nghiệm vi sinh |
| Thủ thuật nhỏ, người bệnh khoẻ, nhiễm khuẩn nặng ngay sau đó | Có lý do đề nghị xem xét quy trình | Quy trình vô khuẩn ngày thực hiện, nguồn dụng cụ |
| Thấy rõ nhân viên không thay găng, dùng chung dụng cụ giữa nhiều người | Có lý do nghi vấn tuân thủ | Lời kể người chứng kiến, ghi nhận của gia đình |
| Người bệnh nặng, thở máy dài ngày, có bệnh nền, bị viêm phổi | Thường thuộc nhóm nguy cơ cao dù làm đúng | Diễn biến, biện pháp phòng ngừa đã áp dụng |
| Nhiễm khuẩn xuất hiện rất muộn sau khi ra viện, có tác động khác xen vào | Khó xác định liên hệ với cơ sở | Mốc thời gian, các can thiệp khác sau ra viện |
Tình huống nhiều người cùng bị là dấu hiệu rõ nhất. Trong trường hợp này, cơ sở và cơ quan y tế thường phải tiến hành điều tra nguyên nhân; kết quả điều tra là chứng cứ quan trọng cho từng người bệnh.
Chứng minh mối liên hệ: những chứng cứ quan trọng
Mốc thời gian. Ngày nhập viện, ngày làm thủ thuật, ngày xuất hiện dấu hiệu nhiễm khuẩn đầu tiên. Nhiễm khuẩn xuất hiện trong khoảng thời gian phù hợp sau can thiệp là một mắt xích; xuất hiện quá muộn hoặc trước can thiệp là dấu hiệu theo hướng ngược lại.
Kết quả xét nghiệm vi sinh. Loại vi khuẩn được phân lập, tính kháng thuốc. Khi nhiều người cùng một loại vi khuẩn giống nhau, điều này gợi ý một nguồn chung.
Hồ sơ quy trình. Phiếu chăm sóc, phiếu thủ thuật, sổ theo dõi tiệt khuẩn dụng cụ. Người bệnh không tự có những tài liệu này; chúng thường được làm rõ qua xem xét chuyên môn hoặc qua yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Tình trạng trước can thiệp. Người bệnh có dấu hiệu nhiễm khuẩn trước khi vào viện không, có bệnh nền làm tăng nguy cơ không. Bên kia sẽ dựa vào những yếu tố này, nên bạn cần biết trước.
Khi nhiều người cùng bị: tổ chức thế nào
Sự cố nhiễm khuẩn hàng loạt hiếm nhưng hậu quả nặng. Các gia đình nên phối hợp mà vẫn giữ quyền riêng của từng người:
- Mỗi người bệnh giữ hồ sơ của mình: tóm tắt bệnh án, kết quả xét nghiệm, chứng từ chi phí, nhật ký diễn biến.
- Lập một nhóm liên lạc giữa các gia đình để chia sẻ thông tin chung, như thông báo của cơ sở, kết quả điều tra được công bố.
- Cử một vài người đại diện làm việc với cơ sở và cơ quan y tế; người đại diện cần văn bản uỷ quyền của từng người bệnh hoặc người đại diện hợp pháp.
- Gửi đề nghị bằng văn bản yêu cầu được thông báo kết quả điều tra nguyên nhân.
- Mỗi người bệnh lập bảng yêu cầu bồi thường riêng, vì thiệt hại của mỗi người khác nhau.
- Nếu cần khởi kiện, mỗi người là một nguyên đơn; toà án có thể nhập các vụ việc nếu phù hợp, nhưng quyền và mức bồi thường được xét riêng.
Phối hợp giúp các gia đình bớt đơn độc và có tiếng nói mạnh hơn, nhưng đừng để nhóm quyết thay cho từng người. Có người muốn thương lượng sớm, có người muốn đi tới cùng; cả hai đều chính đáng.
Đề nghị cơ sở xem xét: văn bản nên có những gì
Một văn bản đề nghị rõ ràng giúp cơ sở không thể trả lời chung chung. Văn bản không cần dài, nhưng nên có:
- Thông tin người bệnh, khoa phòng, thời gian nằm viện hoặc ngày làm thủ thuật.
- Mô tả ngắn diễn biến: khi nào xuất hiện dấu hiệu nhiễm khuẩn, đã được chẩn đoán gì, đã điều trị ra sao.
- Những điều gia đình chứng kiến và có lý do băn khoăn, viết dưới dạng sự kiện, không quy kết.
- Đề nghị cụ thể: được giải thích nguồn gốc nhiễm khuẩn theo đánh giá của cơ sở; được biết cơ sở có xem xét việc tuân thủ kiểm soát nhiễm khuẩn trong trường hợp này không; được thông báo kết quả bằng văn bản.
- Đề nghị được cung cấp tóm tắt hồ sơ bệnh án và kết quả xét nghiệm vi sinh liên quan.
- Đề nghị về chi phí: miễn giảm hoặc hỗ trợ chi phí điều trị phần nhiễm khuẩn trong lúc chờ kết luận.
- Danh mục tài liệu gửi kèm, chữ ký, ngày gửi; giữ bản có ký nhận.
Giọng văn trung tính giúp văn bản được xử lý nghiêm túc. Nếu sau thời gian hợp lý không có trả lời, bạn gửi tiếp tới cơ quan y tế quản lý cơ sở, kèm bản đề nghị lần đầu.
Nhiễm khuẩn ở phòng khám nha khoa, cơ sở thẩm mỹ, tiệm xăm
Nhiễm khuẩn không chỉ xảy ra trong bệnh viện. Phòng khám nha khoa, cơ sở thẩm mỹ, nơi tiêm, nơi châm cứu, tiệm xăm đều có nguy cơ nếu dụng cụ không được tiệt khuẩn đúng cách. Với các cơ sở này, việc chứng minh đôi khi dễ hơn, vì người dùng dịch vụ thường khoẻ mạnh trước đó và nhiễm khuẩn xuất hiện gần như ngay sau.
Câu hỏi về giấy phép cũng quan trọng: cơ sở có giấy phép hoạt động khám chữa bệnh với phạm vi phù hợp không, người thực hiện có giấy phép hành nghề không. Với dịch vụ không thuộc khám chữa bệnh như xăm hình, nghĩa vụ của bên cung cấp vẫn là bảo đảm an toàn cho người sử dụng dịch vụ theo pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và pháp luật dân sự.
Khi thấy dấu hiệu nhiễm khuẩn sau các dịch vụ này, hãy đi khám ở cơ sở y tế, giữ chứng từ, và phản ánh tới cơ quan y tế nếu nghi ngờ vấn đề vệ sinh, tiệt khuẩn — phản ánh của bạn có thể giúp ngăn người khác bị tương tự.
Đòi bồi thường và những khoản thường có
Khi xác định được vi phạm kiểm soát nhiễm khuẩn gây ra nhiễm khuẩn, các khoản bồi thường theo pháp luật dân sự gồm chi phí điều trị nhiễm khuẩn và di chứng phần bạn tự chi trả, thu nhập bị mất do nằm viện kéo dài, chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc, và khoản bù đắp tổn thất tinh thần (mức tối đa khi không thoả thuận được là 50 lần mức lương cơ sở). Nhiễm khuẩn thường khiến thời gian nằm viện kéo dài đáng kể, nên khoản thu nhập bị mất và người chăm sóc có thể lớn.
Khi không xác định được vi phạm, cơ sở không có nghĩa vụ bồi thường, nhưng có thể miễn giảm chi phí điều trị phần nhiễm khuẩn hoặc hỗ trợ theo tinh thần nhân đạo. Bạn có thể đề nghị điều này một cách thẳng thắn; nhiều cơ sở sẵn sàng hỗ trợ dù không thừa nhận lỗi.
Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường ngoài hợp đồng theo nguyên tắc chung là ba năm kể từ ngày biết quyền lợi bị xâm phạm. Với nhiễm khuẩn, mốc "biết" thường là lúc có chẩn đoán và có căn cứ cho rằng nhiễm khuẩn liên quan tới cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Bị nhiễm trùng vết mổ thì bệnh viện có phải bồi thường không?
Không phải lúc nào cũng có. Nhiễm trùng vết mổ có thể xảy ra dù làm đúng quy trình. Trách nhiệm bồi thường đặt ra khi có vi phạm quy trình chuyên môn hoặc kiểm soát nhiễm khuẩn và vi phạm đó gây ra nhiễm trùng, được xác định qua xem xét chuyên môn.
Làm sao biết bệnh viện có làm đúng quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn?
Người bệnh thường không tự kiểm tra được. Bạn có thể đề nghị cơ sở xem xét và thông báo kết quả, đề nghị cơ quan y tế xem xét nếu không đồng ý, và khi có tố tụng thì đề nghị trưng cầu giám định. Lời kể của người chứng kiến về cách nhân viên làm việc cũng có giá trị tham khảo.
Nhiều người cùng bị nhiễm sau một đợt thủ thuật thì nên làm gì?
Các gia đình nên liên lạc với nhau, cử người đại diện có uỷ quyền, đề nghị bằng văn bản được thông báo kết quả điều tra nguyên nhân, nhưng mỗi người giữ hồ sơ và lập yêu cầu bồi thường riêng vì thiệt hại khác nhau.
Bị nhiễm khuẩn sau khi xăm, phun môi thì đòi ai?
Bên cung cấp dịch vụ có nghĩa vụ bảo đảm an toàn cho người sử dụng dịch vụ. Nếu nhiễm khuẩn do dụng cụ, vệ sinh không bảo đảm, bạn có thể yêu cầu bồi thường. Giữ chứng từ, ảnh chụp, hồ sơ khám và phản ánh tới cơ quan chức năng nếu nghi vấn vệ sinh.
Cơ sở nói người bệnh có bệnh nền nên dễ nhiễm khuẩn, có đúng không?
Bệnh nền thật sự làm tăng nguy cơ, và đây là yếu tố được cân nhắc khi xác định nguyên nhân. Tuy nhiên, bệnh nền không loại trừ trách nhiệm nếu có vi phạm kiểm soát nhiễm khuẩn. Câu trả lời cuối cùng cần xem xét chuyên môn.
Có được yêu cầu bệnh viện miễn viện phí phần điều trị nhiễm khuẩn không?
Bạn có thể đề nghị. Khi có lỗi thì đây là một phần của bồi thường; khi không xác định được lỗi, cơ sở vẫn có thể hỗ trợ trên tinh thần nhân đạo. Đề nghị bằng văn bản và giữ bảng kê chi phí có tách phần bảo hiểm y tế đã trả.