Người làm công ăn lương bị thương do người khác gây ra được đòi phần thu nhập thực tế bị mất trong thời gian không làm việc được, và phần thu nhập bị giảm sút nếu sau đó khả năng làm việc giảm đi. Cách tính phổ biến là lấy thu nhập bình quân trước khi bị thương nhân với thời gian mất việc, rồi trừ phần mà bạn vẫn được trả trong thời gian đó.
Nghe đơn giản, nhưng thực tế hay vướng ở ba chỗ: thu nhập "thực tế" gồm những gì ngoài lương cơ bản, thời gian mất việc tính từ đâu đến đâu, và khoản công ty hay bảo hiểm xã hội đã trả có bị trừ hay không. Bài này gỡ từng chỗ một và chỉ cho bạn giấy tờ cần xin.
Thu nhập "thực tế" gồm những gì
Bộ luật Dân sự 2015 dùng cụm từ thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút. Chữ "thực tế" có nghĩa là căn cứ vào tiền bạn thật sự nhận, không phải mức lương ghi để đóng bảo hiểm nếu hai con số khác nhau, và không phải mức lương bạn hy vọng sẽ được tăng trong tương lai.
Với người làm công ăn lương, thu nhập thực tế thường gồm lương theo hợp đồng, các khoản phụ cấp trả đều đặn theo tháng, tiền làm thêm giờ nếu có tính đều đặn và chứng minh được, tiền hoa hồng hay thưởng doanh số nếu đó là phần thu nhập thường xuyên. Những khoản thưởng đột xuất, thưởng cuối năm không gắn với tháng nào thì khó đưa vào hơn, trừ khi bạn chứng minh được chính việc bị thương làm mất khoản đó.
Nếu bạn làm hai nơi, ví dụ làm chính ở một công ty và dạy thêm buổi tối, cả hai nguồn đều là thu nhập thực tế miễn là chứng minh được. Người bị thương nên kê đủ các nguồn ngay từ đầu, vì bổ sung về sau dễ bị cho là "nghĩ thêm ra".
Cách xác định mức thu nhập bình quân
Thu nhập ổn định theo tháng. Nếu lương của bạn gần như không đổi giữa các tháng, cách tính thường dựa vào mức lương, tiền công của tháng liền kề trước khi bị thương. Đây là trường hợp dễ nhất, chỉ cần hợp đồng và bảng lương.
Thu nhập dao động. Nếu thu nhập mỗi tháng khác nhau vì có làm thêm giờ, hoa hồng hay sản lượng, cách hợp lý là lấy bình quân của một số tháng liền kề trước khi bị thương. Hướng dẫn xét xử trước đây dùng mốc sáu tháng; bạn nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành và chuẩn bị bảng lương đủ dài để bên nào chọn cách tính nào cũng có số liệu.
Đổi chỗ làm hoặc mới đi làm. Nếu bạn mới chuyển việc, bình quân được tính trên những tháng đã làm ở nơi mới, kèm hợp đồng ghi mức lương. Nếu chưa nhận lương tháng nào, hợp đồng lao động đã ký là căn cứ quan trọng.
Quy ra ngày. Để nhân với số ngày nghỉ, bạn quy thu nhập tháng ra ngày làm việc. Hai bên nên thống nhất một cách quy đổi, ví dụ theo số ngày làm việc thực tế trong tháng ở công ty bạn, rồi dùng nhất quán cho mọi khoản.
Thời gian mất thu nhập: tính từ đâu đến đâu
Khoảng thời gian được tính phụ thuộc vào tình trạng điều trị chứ không phụ thuộc vào ý muốn nghỉ của người bị thương. Bảng dưới gom các mốc thường dùng:
| Giai đoạn | Thường được tính khi | Giấy tờ chứng minh |
|---|---|---|
| Nằm viện điều trị nội trú | Luôn được tính, trừ ngày nghỉ bạn vẫn được trả lương | Giấy ra viện ghi ngày vào, ngày ra |
| Điều trị ngoại trú, nghỉ dưỡng tại nhà | Có chỉ định nghỉ của bác sĩ hoặc giấy chứng nhận nghỉ việc | Giấy chứng nhận nghỉ việc, sổ khám ghi lời dặn |
| Tập phục hồi, chưa đủ sức làm việc cũ | Cơ sở y tế xác định chưa thể làm công việc trước đây | Ý kiến của bác sĩ về khả năng làm việc |
| Đi làm lại nhưng thu nhập giảm | Phải chuyển việc nhẹ, giảm giờ, mất phụ cấp vì thương tích | Văn bản điều chuyển, bảng lương trước và sau |
| Nghỉ tự nguyện thêm dù đã đủ sức | Thường không được tính | Không có căn cứ y tế |
Một chi tiết hay bị quên là những ngày bạn phải nghỉ để tái khám, giám định, làm việc với cơ quan có thẩm quyền về vụ việc. Đó cũng là ngày mất thu nhập nếu công ty không trả lương cho những ngày đó.
Công ty vẫn trả lương hoặc bảo hiểm xã hội đã chi thì có bị trừ
Nguyên tắc là bồi thường phần thu nhập thật sự bị mất. Nếu trong thời gian nghỉ, công ty vẫn trả đủ lương cho bạn, chẳng hạn bạn dùng ngày phép năm hay công ty có chính sách hỗ trợ, thì phần đó không bị mất và thường không đòi lại được từ bên gây thiệt hại. Ngược lại, nếu bạn phải dùng hết ngày phép năm cho việc nằm viện, bạn có thể lập luận rằng mình đã mất quyền nghỉ phép có lương cho mục đích khác; lập luận này có chỗ đứng nhưng không phải lúc nào cũng được chấp nhận.
Với người đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bị thương không phải do tai nạn lao động có thể thuộc diện hưởng chế độ ốm đau theo quy định, với mức hưởng thấp hơn tiền lương. Phần chênh lệch giữa thu nhập bình thường và khoản trợ cấp là phần bị mất rõ ràng nhất. Việc có trừ khoản trợ cấp bảo hiểm khỏi số tiền bên gây thiệt hại phải trả hay không còn có những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn, nên khi số tiền đáng kể, bạn nên hỏi người làm nghề trước khi chốt.
Nếu bạn bị thương trên đường đi làm hoặc khi đang làm việc, vụ việc còn có thể liên quan tới chế độ tai nạn lao động. Khi đó quyền lợi đi theo một hệ quy định khác, bạn nên đọc thêm phần tai nạn lao động thay vì chỉ dựa vào cách tính dân sự.
Giấy tờ cần xin để chứng minh thu nhập
Phần thu nhập thường được chấp nhận nhanh nếu giấy tờ đến từ nơi trả lương. Bạn nên xin sớm, vì bộ phận nhân sự cần thời gian.
- Bản sao hợp đồng lao động và các phụ lục điều chỉnh lương còn hiệu lực.
- Bảng lương hoặc phiếu lương của các tháng trước khi bị thương; sao kê tài khoản nhận lương để đối chiếu.
- Văn bản xác nhận của công ty về thời gian bạn nghỉ, có hưởng lương hay không, nếu có thì hưởng bao nhiêu.
- Xác nhận các khoản phụ cấp, hoa hồng thường xuyên kèm cách tính.
- Nếu bị điều chuyển hoặc giảm lương do thương tích: quyết định điều chuyển và bảng lương sau khi đi làm lại.
- Giấy tờ về trợ cấp bảo hiểm xã hội đã nhận nếu có, để hai bên tính phần chênh lệch cho minh bạch.
Nếu công ty ngại xác nhận vì sợ liên đới, bạn có thể giải thích rằng văn bản chỉ xác nhận sự kiện nghỉ việc và mức lương, không đánh giá ai đúng ai sai trong vụ việc.
Ví dụ giả định cách tính
Ví dụ giả định: chị M làm kế toán, lương các tháng trước khi bị thương dao động do có làm thêm giờ. Chị nằm viện 7 ngày, nghỉ tại nhà theo chỉ định 20 ngày, sau đó đi làm lại nhưng phải bỏ làm thêm giờ trong 2 tháng. Mọi con số dưới đây chỉ để minh hoạ cách trình bày.
| Bước | Diễn giải | Kết quả (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Bình quân thu nhập tháng | Cộng thu nhập các tháng liền kề rồi chia số tháng | 12.000.000 đồng/tháng |
| Quy ra ngày làm việc | Chia cho 24 ngày làm việc trong tháng ở công ty | 500.000 đồng/ngày |
| Số ngày làm việc bị mất | Các ngày làm việc trong 27 ngày điều trị, trừ ngày phép công ty vẫn trả | 19 ngày |
| Thu nhập mất trong thời gian điều trị | 500.000 × 19 | 9.500.000 đồng |
| Thu nhập giảm sau khi đi làm lại | Phần tiền làm thêm giờ bình quân bị mất trong 2 tháng | 2.400.000 đồng |
| Tổng phần thu nhập đề nghị | Cộng hai dòng trên | 11.900.000 đồng |
Điều làm bảng này thuyết phục không nằm ở con số mà ở từng dòng diễn giải. Nếu bên kia không đồng ý với cách quy đổi ngày, bạn có thể tính lại theo cách của họ và xem chênh lệch bao nhiêu trước khi tranh luận.
Những lỗi hay làm hỏng phần thu nhập trong bảng tính
Phần thu nhập bị mất thường bị cắt không phải vì bạn không có quyền, mà vì cách trình bày tạo kẽ hở. Rà lại bảng tính với danh sách sau:
- Lấy đúng tháng thu nhập cao nhất làm căn cứ trong khi các tháng khác thấp hơn nhiều; bên kia sẽ yêu cầu tính bình quân và nghi ngờ phần còn lại.
- Tính cả những ngày đã dùng phép năm có hưởng đủ lương mà không giải thích.
- Cộng cả lương tháng mười ba, thưởng Tết vào thu nhập tháng khi chưa chứng minh được việc bị thương làm mất khoản đó.
- Tính số ngày nghỉ dài hơn thời gian bác sĩ chỉ định mà không có giấy tờ y tế bổ sung.
- Quy đổi tháng ra ngày theo một cách ở dòng này, theo cách khác ở dòng kia.
- Bỏ quên các ngày phải nghỉ để tái khám, đi giám định, làm việc với cơ quan có thẩm quyền.
Sửa những lỗi này trước khi đưa bảng tính cho bên kia giúp cuộc thương lượng tập trung vào phần thật sự còn tranh cãi.
Thu nhập giảm sút lâu dài sau thương tích
Khi thương tích để lại di chứng làm bạn không quay lại được công việc cũ, phần thu nhập bị giảm sút không chỉ là vài tháng. Đây là phần khó tính nhất, vì phải ước đoán tương lai. Căn cứ thường dùng là kết quả giám định mức suy giảm khả năng lao động, ý kiến y khoa về những việc bạn còn làm được, và chênh lệch thực tế giữa thu nhập cũ và thu nhập mới.
Với trường hợp mất hoàn toàn khả năng lao động, luật cho người bị thiệt hại được hưởng bồi thường đến khi chết, và các bên có thể thoả thuận trả định kỳ thay vì một lần. Với trường hợp suy giảm một phần, hai bên thường phải thương lượng một khoảng thời gian hợp lý hoặc một khoản trọn gói. Đây là tình huống nên có luật sư hoặc người làm nghề hỗ trợ, vì sai một giả định nhỏ có thể làm lệch số tiền rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Lương ghi trong hợp đồng thấp hơn lương thực nhận thì lấy con số nào?
Nguyên tắc là thu nhập thực tế, nên bạn có thể đề nghị theo con số thực nhận nếu chứng minh được bằng sao kê nhận lương, phiếu lương. Tuy vậy khi hai con số chênh nhau nhiều, bên kia sẽ đặt câu hỏi, và bạn cần giấy tờ rõ ràng để giải thích phần chênh lệch là gì.
Bị thương đúng lúc sắp được tăng lương thì có đòi theo mức lương mới không?
Thường khó, vì mức lương mới chưa phát sinh. Nếu đã có quyết định tăng lương được ký trước khi bị thương với ngày hiệu lực rõ ràng, bạn có cơ sở để đề nghị tính theo mức mới cho những ngày sau ngày hiệu lực đó.
Bị công ty cho thôi việc trong thời gian điều trị thì có đòi bên gây thiệt hại khoản lương mất không?
Có thể đề nghị nếu chứng minh được việc mất việc là hệ quả của thương tích. Còn việc công ty chấm dứt hợp đồng có đúng luật hay không là quan hệ riêng giữa bạn và công ty, cần xem xét theo pháp luật lao động.
Ngày thứ Bảy, Chủ nhật trong thời gian điều trị có được tính không?
Thu nhập mất được tính trên những ngày bạn lẽ ra đi làm và có lương. Nếu bạn thường làm việc cả cuối tuần và có lương cho những ngày đó, hãy đưa lịch làm việc để chứng minh; nếu không, chỉ ngày làm việc thông thường được tính.
Có cần công ty đóng dấu xác nhận thu nhập không?
Văn bản có xác nhận của nơi trả lương giúp bảng tính đáng tin hơn nhiều. Nếu không xin được, bạn vẫn có thể dùng hợp đồng, phiếu lương và sao kê ngân hàng; các tài liệu này kết hợp với nhau thường đủ để chứng minh mức thu nhập.