Với những vụ thương tích giữa người quen, hàng xóm hay trong cùng khu dân cư, tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố là nơi đầu tiên có thể giúp hai bên chốt chuyện bồi thường mà không cần ra toà. Hoà giải viên không phán xử, chỉ giúp hai bên nói chuyện, hiểu quy định và tự tìm điểm chung. Kết quả hoà giải thành do các bên tự giác thực hiện; muốn nó có sức thi hành như quyết định của toà, cần thêm một bước công nhận tại toà án.
Bài này nói rõ vụ việc nào hợp với kênh này, nhờ thế nào, buổi hoà giải diễn ra ra sao, và những giới hạn mà người bị thương cũng như người gây thiệt hại cần biết trước để không kỳ vọng sai.
Tổ hoà giải ở cơ sở là ai, làm việc thế nào
Mỗi thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố thường có một tổ hoà giải gồm vài hoà giải viên. Họ là người trong cộng đồng, được bầu chọn và được uỷ ban nhân dân cấp xã công nhận, thường là người có uy tín, có kinh nghiệm sống, có khi là cán bộ hưu trí, trưởng thôn, người của các đoàn thể. Họ làm việc trên tinh thần tự nguyện, không phải công chức xét xử.
Hoà giải ở cơ sở dựa trên sự tự nguyện của các bên. Không ai bị bắt buộc phải ngồi vào bàn, và kết quả chỉ có khi cả hai bên cùng đồng ý. Hoà giải viên được giải thích quy định của pháp luật liên quan, gợi ý phương án, nhắc tới đạo lý, phong tục tốt đẹp, nhưng không được ép buộc hay áp đặt. Họ cũng phải giữ kín thông tin đời tư mà các bên chia sẻ.
Về chi phí, hoà giải ở cơ sở là hoạt động của cộng đồng; thông thường các bên không phải trả tiền cho hoà giải viên. Đây là điểm khiến kênh này phù hợp với những vụ nhỏ, nơi chi phí đi kiện có khi còn lớn hơn số tiền tranh chấp.
Vụ thương tích nào hợp với kênh này, vụ nào không
Không phải vụ nào cũng nên đưa tới tổ hoà giải. Danh sách dưới giúp bạn ước lượng:
- Hợp: hai nhà hàng xóm va chạm, một người bị thương nhẹ, chi phí điều trị không lớn và hai bên vẫn muốn giữ quan hệ.
- Hợp: trẻ con trong xóm chơi đùa xô ngã nhau, bố mẹ hai bên cần một người đứng giữa để bàn chuyện viện phí.
- Hợp: tai nạn nhỏ trong ngõ, va quệt xe đạp, xe máy chậm, người gây ra là người cùng khu.
- Không hợp hoặc chỉ giải quyết được phần dân sự: vụ việc có dấu hiệu tội phạm hoặc đang bị xử lý vi phạm hành chính; phần xử lý đó thuộc cơ quan nhà nước, tổ hoà giải không thay thế được.
- Ít hợp: bên gây thiệt hại là doanh nghiệp, công ty bảo hiểm hay người ở nơi khác, không thuộc cộng đồng nơi có tổ hoà giải.
- Ít hợp: thương tích nặng, di chứng lâu dài, số tiền lớn và cần tính toán phức tạp; nên cân nhắc hoà giải tại toà án hoặc nhờ người có chuyên môn pháp lý.
Trong vụ có yếu tố xử lý của cơ quan chức năng, hai bên vẫn có thể tự thoả thuận phần tiền bồi thường, nhưng nên hiểu rằng thoả thuận đó không chấm dứt việc xử lý của cơ quan nhà nước.
Từ lúc đề nghị đến buổi hoà giải
Thủ tục ở cơ sở khá đơn giản, không cần đơn theo mẫu cố định. Trình tự thường gặp như sau:
- Một bên, hoặc cả hai, gặp tổ trưởng tổ hoà giải, trưởng thôn hay tổ trưởng tổ dân phố để đề nghị hoà giải; có thể trình bày miệng hoặc viết vài dòng.
- Tổ hoà giải phân công một hoặc vài hoà giải viên phụ trách; các bên có thể đề nghị người mình tin cậy.
- Hoà giải viên gặp riêng từng bên để nghe câu chuyện, xem giấy tờ điều trị, hiểu mong muốn của mỗi người.
- Hai bên được mời tới buổi hoà giải chung, thường ở nhà văn hoá thôn, phòng sinh hoạt tổ dân phố hoặc nơi các bên đồng ý.
- Trong buổi gặp, hoà giải viên tóm tắt sự việc, mời từng bên trình bày, giải thích quy định liên quan và gợi ý phương án.
- Nếu đạt được thoả thuận, các bên có thể yêu cầu lập văn bản hoà giải thành; nếu không, ghi nhận hoà giải không thành và các bên tự chọn hướng tiếp theo.
Mang theo bảng yêu cầu bồi thường và bản chụp chứng từ điều trị. Hoà giải viên sẽ dễ giúp hơn rất nhiều khi các con số đã có căn cứ.
Trong buổi hoà giải: hoà giải viên làm gì, bạn làm gì
Hoà giải viên không phán ai đúng ai sai. Vai trò của họ là giúp hai bên nghe nhau, chỉ ra những chỗ có thể gặp nhau. Đừng chờ họ "xử" thay bạn; nếu cần một phán quyết, đó là việc của toà án.
Họ có thể giải thích quy định. Ví dụ, những khoản nào thường được tính khi sức khoẻ bị xâm phạm, nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời, việc mức bồi thường có thể giảm khi người gây thiệt hại không cố ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế. Những giải thích này giúp hai bên bớt đòi hỏi viển vông.
Bạn nên trình bày ngắn, có số liệu. Kể diễn biến điều trị, đưa bảng chi phí, nêu mong muốn cụ thể. Tránh kể lể dài hay nhắc chuyện cũ không liên quan giữa hai gia đình.
Bạn có quyền không đồng ý. Nếu phương án đưa ra chưa thoả đáng, bạn nói rõ lý do và xin thêm thời gian. Không ai có thể buộc bạn ký vào văn bản hoà giải thành.
Giữ bình tĩnh khi bên kia nói sai. Hoà giải viên sẽ cho bạn lượt trình bày. Ngắt lời, to tiếng chỉ khiến buổi hoà giải đổ vỡ và làm khó cho chính hoà giải viên.
Hoà giải thành: văn bản ghi gì và có giá trị đến đâu
Khi hai bên đạt được thoả thuận, nên yêu cầu lập văn bản hoà giải thành. Văn bản thường ghi: thông tin các bên, nội dung sự việc, các khoản bồi thường và tổng số tiền, cách trả và thời hạn, trách nhiệm khi chậm trả, chữ ký của các bên và hoà giải viên. Nếu có khoản dự phòng cho điều trị phát sinh, ghi rõ điều kiện và cách xác định.
Giá trị của văn bản này nằm ở sự tự nguyện. Các bên có trách nhiệm thực hiện những gì đã cam kết, và tổ hoà giải có thể theo dõi, đôn đốc. Tuy nhiên, văn bản hoà giải thành ở cơ sở không tự nó là căn cứ để cơ quan thi hành án cưỡng chế. Nếu bên phải trả tiền không trả, bạn không thể mang văn bản đó thẳng tới cơ quan thi hành án.
Đó là lý do với những khoản tiền đáng kể, nhiều người chọn làm thêm bước công nhận tại toà án ngay sau khi hoà giải thành, khi các bên còn đang đồng thuận.
Làm cho kết quả có sức thi hành: công nhận tại toà án
Pháp luật tố tụng dân sự cho phép một hoặc các bên yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án, trong đó có kết quả hoà giải ở cơ sở. Toà án sẽ xem xét các điều kiện: các bên có năng lực hành vi dân sự, tự nguyện, nội dung thoả thuận không trái pháp luật và đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác. Nếu đủ điều kiện, toà ra quyết định công nhận, và quyết định này được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự.
Đơn yêu cầu gửi tới toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền, kèm văn bản hoà giải thành. Có một thời hạn luật định tính từ ngày hoà giải thành để nộp đơn, vì vậy nên làm sớm, đừng để lâu rồi mới tính. Thủ tục, lệ phí cụ thể nên hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận đơn của toà án.
Một điểm cần lưu ý: toà án chỉ công nhận những gì hai bên đã thoả thuận rõ ràng. Văn bản viết mơ hồ, ví dụ "bên A sẽ hỗ trợ thêm nếu cần", khó được công nhận và càng khó thi hành. Hãy viết số tiền, thời hạn, cách trả cụ thể ngay từ buổi hoà giải.
Ví dụ giả định: một vụ xô ngã trong ngõ
Ví dụ giả định: ở một tổ dân phố tại Hải Phòng, con trai nhà ông Tâm đi xe đạp nhanh trong ngõ, va vào bà Hoa đang đi bộ, khiến bà ngã gãy cổ tay. Bà Hoa đã nghỉ hưu, không mất thu nhập, nhưng phải bó bột, tái khám, tập phục hồi và con gái bà phải nghỉ làm một tuần để chăm. Hai nhà là hàng xóm lâu năm, không muốn kéo nhau ra toà.
Con gái bà Hoa lập bảng chi phí kèm hoá đơn, đề nghị tổ trưởng tổ hoà giải giúp. Hoà giải viên gặp riêng từng nhà: nhà bà Hoa mong được trả đủ chi phí điều trị, thu nhập của người chăm và một khoản bù đắp; nhà ông Tâm đồng ý về chi phí điều trị nhưng thấy khoản bù đắp cao, và cho rằng ngõ tối cũng là một nguyên nhân. Ở buổi hoà giải chung, hoà giải viên giải thích các khoản thường được tính khi sức khoẻ bị xâm phạm và việc cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường thay cho con chưa thành niên trong phạm vi luật định.
Hai bên thống nhất: nhà ông Tâm trả ngay toàn bộ chi phí đã có hoá đơn và thu nhập của người chăm; khoản bù đắp giảm một phần, trả trong hai tháng; nếu bác sĩ chỉ định tập phục hồi thêm thì nhà ông Tâm chịu chi phí có hoá đơn trong ba tháng tới. Văn bản hoà giải thành ghi đủ những điều này, và vì số tiền không lớn, hai nhà chọn tự thực hiện, không làm thủ tục công nhận tại toà án.
Câu hỏi thường gặp
Bên gây thương tích không chịu đến buổi hoà giải ở thôn thì sao?
Hoà giải ở cơ sở dựa trên tự nguyện nên không thể ép bên kia đến. Khi đó bạn có thể gửi văn bản yêu cầu bồi thường, đề nghị hoà giải tại toà án hoặc khởi kiện. Việc bên kia từ chối hoà giải cũng là một thông tin hữu ích khi trình bày vụ việc sau này.
Hoà giải ở cơ sở có mất phí không?
Thông thường các bên không phải trả tiền cho hoà giải viên ở cơ sở. Chi phí phát sinh nếu có chỉ là chi phí đi lại, sao chụp giấy tờ của chính các bên. Nếu sau đó yêu cầu toà án công nhận kết quả, có thể có lệ phí theo quy định, nên hỏi bộ phận tiếp nhận.
Hai bên ở hai thôn khác nhau thì nhờ tổ hoà giải nào?
Các bên có thể thống nhất chọn tổ hoà giải ở nơi một bên cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc. Trong thực tế, các tổ hoà giải có thể phối hợp với nhau. Bạn nên hỏi trưởng thôn hoặc cán bộ tư pháp của uỷ ban nhân dân cấp xã để được hướng dẫn.
Đã hoà giải thành ở thôn rồi, sau đó vết thương biến chứng thì có đòi thêm được không?
Nếu văn bản hoà giải có điều khoản cho phần điều trị phát sinh thì làm theo điều khoản đó. Nếu không có, bạn vẫn có thể đề nghị bên kia trao đổi lại, và trong một số trường hợp có thể yêu cầu xem xét thay đổi mức bồi thường khi mức cũ không còn phù hợp thực tế.
Hoà giải viên có được ghi chép, ghi âm buổi hoà giải không?
Hoà giải viên thường ghi chép những nội dung chính để lập văn bản. Việc ghi âm nên được các bên đồng ý từ đầu. Nội dung đời tư mà các bên chia sẻ trong buổi hoà giải phải được giữ kín theo nguyên tắc của hoà giải ở cơ sở.
Vụ thương tích đang được công an giải quyết thì có hoà giải ở thôn được không?
Phần xử lý vi phạm hoặc tội phạm thuộc cơ quan nhà nước, tổ hoà giải không thay thế được. Hai bên vẫn có thể tự thoả thuận về tiền bồi thường, nhưng nên hiểu thoả thuận đó không chấm dứt việc giải quyết của cơ quan chức năng.