Khi người bị thương mất khả năng lao động hoặc cần người chăm sóc lâu dài, toà có thể buộc bên gây thiệt hại bồi thường theo định kỳ, thường là hằng tháng, thay vì trả một lần. Bản án loại này kéo dài nhiều năm, nên cách thi hành, cách xử lý khi bên kia chậm trả và khả năng xin thay đổi mức bồi thường khi hoàn cảnh thay đổi đều cần hiểu rõ ngay từ lúc nhận bản án.
Bộ luật Dân sự cho phép các bên thoả thuận phương thức bồi thường một lần hay nhiều lần, và cho phép yêu cầu thay đổi mức bồi thường khi mức cũ không còn phù hợp với thực tế. Bài này đi từ việc đọc phần quyết định của bản án, tới thi hành từng kỳ, lãi chậm trả, đổi mức, chuyển sang trả một lần và các biến cố như người phải trả qua đời.
Khi nào toà tuyên bồi thường định kỳ
Bồi thường định kỳ phù hợp với những khoản có bản chất kéo dài theo thời gian: chi phí cho người chăm sóc khi người bị thương mất khả năng lao động và cần chăm sóc thường xuyên, thu nhập bị mất trong tương lai khi không còn làm việc được, chi phí điều trị duy trì có tính chu kỳ. Các khoản đã phát sinh trước khi xét xử như viện phí, thu nhập đã mất thường được tuyên trả một lần.
Nếu các bên thoả thuận được phương thức, toà ghi nhận thoả thuận. Nếu không, toà quyết định dựa trên hoàn cảnh: khả năng tài chính của bên phải trả, nhu cầu thực tế của người bị thương, tính ổn định của nguồn trả. Một doanh nghiệp đang hoạt động có thể phù hợp trả định kỳ; một cá nhân không có thu nhập ổn định đôi khi lại khó thi hành theo kỳ.
Với người bị thương, bồi thường định kỳ có ưu điểm là nguồn tiền đều đặn, bám theo nhu cầu; nhược điểm là phụ thuộc lâu dài vào khả năng và thiện chí của bên kia, mỗi lần chậm trả là một lần phải đi đòi. Cân nhắc kỹ trước khi đề nghị hoặc đồng ý phương thức này trong quá trình hoà giải.
Đọc phần quyết định của bản án: những dòng cần nắm
Phần quyết định là phần duy nhất được thi hành. Khi nhận bản án, bạn nên đánh dấu ngay các thông tin sau:
- Số tiền mỗi kỳ và đơn vị kỳ (hằng tháng, hằng quý).
- Thời điểm bắt đầu tính kỳ đầu tiên; có thể là từ ngày xảy ra sự việc, từ ngày xét xử hoặc từ ngày bản án có hiệu lực, tuỳ cách toà tuyên.
- Thời điểm kết thúc: đến một mốc cụ thể, đến khi người bị thương hồi phục khả năng lao động, hoặc đến khi người được bồi thường qua đời.
- Hạn trả trong mỗi kỳ, ví dụ trước ngày nào của tháng.
- Phương thức trả: trực tiếp, chuyển khoản, qua cơ quan thi hành án.
- Khoản trả một lần đi kèm (các chi phí đã phát sinh) tách riêng với khoản định kỳ.
- Phần tuyên về lãi chậm thi hành án nếu bên phải thi hành chậm trả.
- Ai là người phải thi hành, nếu nhiều người thì có liên đới hay chia phần.
Nếu thấy phần quyết định viết không rõ, ví dụ không nêu mốc bắt đầu, bạn có quyền đề nghị toà đã ra bản án giải thích, sửa chữa bản án theo thủ tục luật định. Làm việc này sớm đỡ tranh cãi về sau với cơ quan thi hành án.
Yêu cầu thi hành khoản bồi thường định kỳ
Khi bên phải bồi thường không tự nguyện trả, bạn làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền. Trình tự thường như sau:
- Xin bản án có hiệu lực pháp luật (bản sao hoặc bản trích lục) tại toà đã xét xử.
- Làm đơn yêu cầu thi hành án: thông tin người được thi hành và người phải thi hành, nội dung yêu cầu, thông tin về tài sản, thu nhập, tài khoản của bên kia nếu bạn biết.
- Nộp đơn kèm bản án tại cơ quan thi hành án dân sự nơi người phải thi hành cư trú, làm việc hoặc có tài sản.
- Cơ quan thi hành án ra quyết định thi hành, cho bên kia thời hạn tự nguyện thi hành, sau đó xác minh điều kiện thi hành.
- Hết thời hạn tự nguyện, nếu bên kia có thu nhập ổn định, biện pháp hay dùng với khoản định kỳ là khấu trừ tiền lương, thu nhập hằng tháng hoặc khấu trừ tiền trong tài khoản.
- Theo dõi việc chi trả từng kỳ và báo ngay cho cơ quan thi hành án khi có kỳ bị chậm.
Với nghĩa vụ trả theo định kỳ, thời hiệu yêu cầu thi hành án được tính riêng cho từng kỳ. Điều đó có nghĩa bạn không mất quyền với toàn bộ bản án chỉ vì để một kỳ trôi lâu, nhưng mỗi kỳ để quá hạn yêu cầu thì có nguy cơ mất kỳ đó. Mốc cụ thể của thời hiệu bạn đối chiếu với cơ quan thi hành án.
Lãi chậm trả: tính từ khi nào
Bản án buộc trả tiền thường kèm phần tuyên về lãi: kể từ ngày người được thi hành án có đơn yêu cầu thi hành, nếu người phải thi hành chưa trả thì hằng tháng còn phải trả thêm tiền lãi trên số tiền chậm trả theo mức lãi suất mà Bộ luật Dân sự quy định. Cách tuyên có thể khác nhau giữa các bản án, nên đọc đúng câu chữ trong bản án của bạn.
Với bồi thường định kỳ, lãi tính trên từng kỳ chậm, theo thời gian chậm của kỳ đó. Ví dụ giả định: bản án buộc trả mỗi tháng một khoản cố định; ba tháng liền bên kia không trả, tháng thứ tư mới trả bù. Phần lãi được tính riêng cho khoản tháng thứ nhất chậm ba tháng, khoản tháng thứ hai chậm hai tháng, khoản tháng thứ ba chậm một tháng, nếu bản án tuyên lãi theo cách đó.
Bạn nên tự lập một bảng theo dõi: kỳ, số tiền phải trả, ngày đến hạn, ngày thực nhận, số tiền thực nhận. Bảng này là cơ sở để yêu cầu cơ quan thi hành án tính lãi và để chứng minh nếu sau này có tranh chấp về việc đã trả đủ hay chưa.
Xin thay đổi mức bồi thường khi hoàn cảnh thay đổi
Căn cứ pháp lý. Bộ luật Dân sự cho phép bên bị thiệt hại hoặc bên gây thiệt hại yêu cầu toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường khi mức đó không còn phù hợp với thực tế. Đây là cơ chế dành cho bồi thường kéo dài theo thời gian.
Phía người bị thương thường đề nghị tăng khi nào. Tình trạng sức khoẻ xấu đi so với lúc xét xử, ví dụ cần chăm sóc nhiều hơn, có kết luận giám định mới về tỷ lệ suy giảm; hoặc chi phí chăm sóc thực tế tăng đáng kể so với lúc toà tính.
Phía người phải trả thường đề nghị giảm khi nào. Người bị thương đã hồi phục một phần khả năng lao động; hoặc chính người phải trả gặp biến cố lớn về thu nhập, ví dụ mất khả năng lao động. Toà cân nhắc cả hai phía, không chỉ nhu cầu của người bị thương.
Thủ tục. Yêu cầu thay đổi mức bồi thường được giải quyết như một yêu cầu mới tại toà án có thẩm quyền, kèm chứng cứ về sự thay đổi hoàn cảnh. Trong khi chờ, bản án cũ vẫn có hiệu lực và vẫn phải thi hành.
Khác với đòi thêm sau thoả thuận. Trường hợp các bên đã tự thoả thuận bồi thường ngoài toà rồi phát sinh biến chứng là một tình huống khác, phụ thuộc vào nội dung thoả thuận; ở đây chỉ bàn về mức đã được bản án ấn định.
Chuyển sang trả một lần và các biến cố trong thời gian dài
Sau một thời gian trả định kỳ, có khi bên phải trả muốn trả dứt điểm một lần, còn người bị thương cũng muốn có một khoản lớn để chủ động. Hai bên có thể thoả thuận và báo cho cơ quan thi hành án ghi nhận. Khi tính khoản một lần, nên xem xét tổng các kỳ còn lại, khả năng thay đổi nhu cầu chăm sóc, và việc nhận sớm có giá trị hơn nhận muộn. Thoả thuận nên lập thành văn bản rõ ràng, ghi rằng khoản này thay thế toàn bộ nghĩa vụ định kỳ còn lại.
Nếu người phải bồi thường qua đời, nghĩa vụ chưa thực hiện được thanh toán từ di sản của họ theo quy định về thừa kế; bạn yêu cầu người quản lý di sản hoặc những người thừa kế thực hiện trong phạm vi di sản. Nếu bên phải trả là doanh nghiệp rồi giải thể hoặc phá sản, khoản bồi thường được xử lý theo thủ tục tương ứng, nên theo dõi và đăng ký khoản nợ đúng hạn.
Nếu chính người được bồi thường qua đời, nghĩa vụ trả các kỳ tương lai thường chấm dứt theo nội dung bản án, nhưng các kỳ đã đến hạn mà chưa trả vẫn là tài sản để lại cho người thừa kế. Gia đình nên giữ bảng theo dõi chi trả để đòi phần còn thiếu.
Nhận tiền từng kỳ sao cho không phát sinh tranh cãi
Bản án kéo dài nhiều năm thì chuyện nhớ nhầm, ghi thiếu là khó tránh. Vài thói quen nhỏ giúp cả hai bên yên tâm:
- Thống nhất một tài khoản nhận tiền cố định và báo bằng văn bản cho bên phải trả, kèm cơ quan thi hành án nếu vụ việc đang được thi hành qua đó.
- Đề nghị nội dung chuyển khoản ghi rõ kỳ trả, ví dụ "bồi thường theo bản án, kỳ tháng 3", để sao kê ngân hàng tự trở thành sổ theo dõi.
- Nếu nhận tiền mặt, lập giấy biên nhận hai bản, ghi số tiền, kỳ trả, ngày nhận và chữ ký của cả hai bên.
- Không ký giấy xác nhận "đã nhận đủ" hay "không còn yêu cầu gì" khi chỉ nhận một kỳ; câu chữ đó có thể bị dùng để chấm dứt các kỳ còn lại.
- Khi bên kia đề nghị trả gộp nhiều kỳ một lần, ghi rõ khoản đó gồm những kỳ nào, có bao gồm lãi chậm trả hay không.
- Lưu giữ bản án, quyết định thi hành án và mọi văn bản của cơ quan thi hành án trong một bìa riêng, kèm bảng theo dõi chi trả.
- Người được bồi thường không tự đi nhận được thì uỷ quyền bằng văn bản cho người thân, nêu rõ phạm vi được nhận tiền.
Những việc này tưởng nhỏ nhưng là chứng cứ quan trọng khi một bên qua đời, khi có tranh chấp về số đã trả, hoặc khi cần xin thay đổi mức bồi thường sau nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Bên kia trả chậm vài ngày mỗi tháng thì có cần báo cơ quan thi hành án không?
Nếu chậm nhẹ và vẫn trả đủ, nhiều người chọn nhắc nhở trực tiếp. Tuy vậy, nên ghi lại ngày nhận từng kỳ. Khi việc chậm kéo dài hoặc thiếu tiền, bạn làm đơn yêu cầu thi hành án để được áp dụng biện pháp khấu trừ thu nhập và tính lãi chậm trả.
Có được yêu cầu chuyển từ trả hằng tháng sang trả một lần không?
Được nếu hai bên thoả thuận. Nếu không thoả thuận được, việc thay đổi phương thức đã được bản án ấn định cần có căn cứ và thường phải đề nghị toà xem xét. Thoả thuận nên lập văn bản rõ ràng để cơ quan thi hành án ghi nhận.
Sức khoẻ xấu đi sau bản án thì có được đòi tăng mức bồi thường không?
Có thể yêu cầu thay đổi mức bồi thường vì mức cũ không còn phù hợp với thực tế, kèm chứng cứ như kết luận giám định mới, hồ sơ điều trị. Trong khi chờ toà giải quyết, bản án cũ vẫn được thi hành bình thường.
Người phải trả bỏ đi nơi khác thì việc thi hành có bị dừng không?
Không tự động dừng. Cơ quan thi hành án xác minh nơi ở, nơi làm việc và tài sản của họ; bạn cung cấp thông tin mới biết được. Nếu họ có thu nhập ở nơi mới, việc thi hành có thể được uỷ thác cho cơ quan thi hành án nơi đó.
Nhiều người cùng phải trả định kỳ mà một người không trả thì sao?
Nếu bản án tuyên các bên liên đới bồi thường, bạn có quyền yêu cầu thi hành đối với bất kỳ người nào trong số đó cho toàn bộ khoản đến hạn; người đã trả thay sẽ tự đòi lại những người kia. Nếu bản án chia phần riêng, mỗi người chỉ phải trả phần của mình.