Trong vụ đòi bồi thường khi bị thương, bị đơn là người mà luật buộc chịu trách nhiệm bồi thường, không nhất thiết là người trực tiếp gây ra thương tích. Tài xế chạy xe cho công ty, nhân viên đang làm nhiệm vụ, trẻ chưa thành niên, người điều khiển xe mượn: mỗi trường hợp, người phải trả tiền có thể là công ty, cha mẹ, chủ xe hoặc nhiều người cùng lúc. Kiện đúng người thì bản án thi hành được; kiện sai thì có khi thắng kiện mà không ai có tiền để trả.
Bài này đi qua các nhóm tình huống phổ biến, cách hiểu trách nhiệm liên đới, vị trí của doanh nghiệp bảo hiểm trong vụ án, cách xử lý khi bị đơn đổi chỗ ở hoặc bỏ đi, và việc thêm hoặc đổi người bị kiện sau khi đã nộp đơn.
Vì sao chọn đúng bị đơn quyết định cả vụ án
Toà chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu và đối với những người tham gia tố tụng. Nếu bạn chỉ kiện người lái xe là một nhân viên thu nhập thấp trong khi luật đặt trách nhiệm lên công ty sử dụng người đó, toà có thể hướng dẫn bạn bổ sung, nhưng vụ án sẽ chậm lại. Trường hợp xấu hơn là bản án buộc một người không có tài sản phải bồi thường, đến bước thi hành án thì không thu được.
Chọn đúng bị đơn còn ảnh hưởng tới chứng cứ phải nộp. Kiện công ty thì cần tài liệu cho thấy người gây thiệt hại đang làm việc cho công ty và đang thực hiện công việc được giao. Kiện cha mẹ thì cần giấy tờ thể hiện tuổi của người gây thương tích. Kiện chủ xe thì cần thông tin đăng ký xe. Mỗi lựa chọn kéo theo một nhóm tài liệu khác nhau.
Nguyên tắc an toàn là kiện những người có căn cứ phải chịu trách nhiệm, và nêu thêm những người liên quan tới khoản tiền để toà xem xét tư cách của họ. Toà sẽ là bên xác định cuối cùng ai là bị đơn, ai là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; việc của bạn là đưa đủ thông tin để toà làm được việc đó.
Người gây thương tích và người phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự
Bảng dưới nêu nguyên tắc chung, chưa tính các tình tiết riêng như lỗi của chính người bị thương hoặc sự kiện bất khả kháng. Mỗi tình huống cụ thể vẫn cần đối chiếu điều kiện chi tiết.
| Người trực tiếp gây thương tích | Người thường phải bồi thường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhân viên, người làm công đang thực hiện công việc được giao | Cá nhân, pháp nhân sử dụng người đó | Bên sử dụng bồi thường xong có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo luật |
| Người dưới mười lăm tuổi | Cha mẹ | Nếu tài sản cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản của con bù phần thiếu |
| Người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi | Chính người đó bằng tài sản riêng | Không đủ thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu |
| Học sinh chưa thành niên đang trong thời gian trường trực tiếp quản lý | Trường học theo điều kiện luật định | Chi tiết thuộc nhóm bài về trẻ em bị thương hoặc gây thương tích |
| Người điều khiển xe cơ giới | Chủ sở hữu hoặc người được giao chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ | Xe bị chiếm hữu trái phép thì người chiếm hữu trái phép bồi thường; chủ xe có lỗi thì liên đới |
| Nhiều người cùng gây ra | Tất cả những người đó, liên đới | Phần trách nhiệm của từng người xác định theo mức độ lỗi |
Nếu người gây thương tích đã qua đời, nghĩa vụ bồi thường được thực hiện từ di sản họ để lại; đây là chủ đề thừa kế nghĩa vụ, chỉ nhắc ở đây để bạn biết vẫn còn đường đòi.
Trách nhiệm liên đới: lợi thế cho người bị thương
Liên đới nghĩa là gì. Khi nhiều người cùng gây thiệt hại, họ phải liên đới bồi thường. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số đó trả toàn bộ, sau đó người đã trả có quyền đòi lại những người kia phần của họ.
Nên kiện tất cả hay một người. Thông thường nên kiện tất cả những người có căn cứ, để toà xác định phần của từng người và buộc liên đới. Bản án có nhiều người phải thi hành giúp bạn có nhiều nguồn để thu tiền hơn.
Ví dụ giả định. Một nhóm ba người cùng đánh anh K. ở Thanh Hoá. Anh kiện cả ba, yêu cầu liên đới bồi thường. Đến khi thi hành án, một người không có tài sản, hai người còn lại có thu nhập ổn định; cơ quan thi hành án có thể thu từ hai người này toàn bộ số tiền.
Cùng gây với lỗi của chính người bị thương. Nếu bạn cũng có lỗi, ví dụ đi sai làn, toà có thể giảm phần bồi thường tương ứng với mức lỗi của bạn. Điều này không làm thay đổi việc ai là bị đơn, chỉ thay đổi số tiền.
Doanh nghiệp bảo hiểm đứng ở đâu trong vụ án
Với tai nạn liên quan xe cơ giới, chủ xe có bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự. Nhiều người hỏi có nên kiện thẳng doanh nghiệp bảo hiểm không. Về nguyên lý, trách nhiệm bồi thường thuộc về người gây thiệt hại hoặc chủ xe; doanh nghiệp bảo hiểm chi trả theo hợp đồng bảo hiểm với chủ xe và trong giới hạn bảo hiểm. Trong vụ án, doanh nghiệp bảo hiểm thường tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Có những trường hợp pháp luật về kinh doanh bảo hiểm cho phép doanh nghiệp bảo hiểm trả trực tiếp cho người bị thiệt hại, và trong thực tế việc này hay diễn ra qua thoả thuận giữa các bên. Khi đã ra toà, nêu tên doanh nghiệp bảo hiểm vào phần người liên quan giúp toà làm rõ phần bảo hiểm đã trả, còn phải trả và phần vượt quá mà chủ xe phải tự chịu.
Bảo hiểm sức khoẻ, bảo hiểm tai nạn cá nhân do chính bạn mua là chuyện khác: khoản đó bạn nhận theo hợp đồng của mình và thường không làm giảm trách nhiệm của người gây thiệt hại, trừ phần chi phí y tế đã được chi trả theo cơ chế thế quyền tuỳ loại bảo hiểm. Hãy kiểm tra hợp đồng bảo hiểm của mình trước khi tính số tiền yêu cầu.
Bị đơn đổi chỗ ở, bỏ đi nơi khác: làm gì
Bị đơn không rõ tung tích là lý do phổ biến khiến người bị thương ngại kiện. Thực tế, toà vẫn có cơ chế xử lý nếu bạn làm đủ phần việc của mình:
- Ghi trong đơn địa chỉ cuối cùng mà bạn biết của bị đơn, kèm nguồn thông tin: biên bản công an ghi địa chỉ, giấy tờ đăng ký xe, hợp đồng, tin nhắn bị đơn tự nêu.
- Nếu biết bị đơn chuyển đi sau sự việc, ghi rõ điều đó và nơi họ có thể đang ở.
- Toà sẽ xác minh qua chính quyền cấp xã và cơ quan quản lý cư trú; đây là việc của toà, bạn không cần tự đi điều tra.
- Theo hướng dẫn của ngành toà án, khi người khởi kiện đã ghi đúng địa chỉ mà bị đơn thay đổi nơi ở không thông báo, bị đơn có thể bị coi là cố tình giấu địa chỉ và toà vẫn tiếp tục giải quyết.
- Nếu thực sự không có thông tin gì về bị đơn, toà có thể trả lại đơn; bạn vẫn có thể khởi kiện lại khi tìm được địa chỉ, miễn còn trong thời hiệu.
Đừng tự tìm cách lấy thông tin cá nhân của bị đơn bằng con đường trái phép. Biên bản của công an về vụ tai nạn hoặc vụ việc thường đã ghi nhân thân của các bên và là nguồn chính thống nhất.
Thêm hoặc đổi bị đơn sau khi đã nộp đơn, và khi nào nên hỏi người làm nghề
Sau khi nộp đơn, nếu phát hiện người gây thương tích làm việc cho một công ty, hoặc chiếc xe thuộc sở hữu của người khác, bạn có thể làm văn bản bổ sung yêu cầu đối với người đó. Việc này nên làm sớm, trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Toà cũng có thể tự đưa người có liên quan vào tham gia tố tụng nếu thấy cần.
Nếu thấy mình kiện nhầm người, bạn có thể rút yêu cầu với người đó và bổ sung yêu cầu với người đúng. Hãy chú ý hệ quả: rút yêu cầu với ai thì toà đình chỉ phần yêu cầu đó, và việc khởi kiện lại cùng yêu cầu với cùng người sau này có thể bị hạn chế.
Các vụ có chuỗi trách nhiệm nhiều tầng, như công ty thuê lại lao động, xe đứng tên một người nhưng thực tế người khác sử dụng, hay công trình có nhiều nhà thầu, rất dễ chọn sai bị đơn. Trước khi nộp đơn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà lại danh sách người bị kiện và người liên quan, kèm giấy tờ cần có cho từng người.
Trước khi chốt danh sách: nhìn trước khả năng trả tiền
Đừng chỉ nhìn ai có lỗi. Bản án chỉ có ý nghĩa khi thi hành được. Trong danh sách những người có căn cứ phải chịu trách nhiệm, nên chú ý tới người có tài sản, thu nhập ổn định hoặc có bảo hiểm. Đó thường là doanh nghiệp sử dụng lao động, chủ xe kinh doanh vận tải, hoặc cha mẹ có tài sản.
Thông tin công khai về doanh nghiệp. Tên, mã số, địa chỉ trụ sở, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp tra được trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Thông tin này giúp ghi đúng bị đơn và cho biết doanh nghiệp còn hoạt động hay đã tạm ngừng, giải thể.
Dấu hiệu bên kia đang tẩu tán. Nếu thấy bị đơn rao bán nhà, xe ngay sau sự việc, bạn có thể cân nhắc yêu cầu toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phù hợp. Việc này cần có căn cứ và thường kèm nghĩa vụ nộp bảo đảm, nên cân nhắc kỹ.
Không vì tiền mà bỏ qua người có lỗi trực tiếp. Dù người lái xe làm thuê không có tài sản, nêu họ vào vụ án vẫn hữu ích: lời khai của họ giúp làm rõ diễn biến và quan hệ công việc với doanh nghiệp. Toà sẽ xác định họ tham gia với tư cách nào.
Ghi nhận khoản đã nhận. Nếu đã nhận tiền từ bất kỳ ai trong số này, kể cả khoản ghi là hỗ trợ, ghi rõ trong đơn để toà trừ đúng và tránh việc bên kia lấy đó làm cớ nói bạn khai không trung thực.
Câu hỏi thường gặp
Tài xế xe công nghệ gây tai nạn thì kiện tài xế hay kiện công ty ứng dụng?
Tuỳ quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp, xe thuộc sở hữu của ai và hợp đồng giữa họ. Nhiều trường hợp tài xế là chủ xe tự do, khi đó trách nhiệm chủ yếu ở tài xế. Nên nêu cả doanh nghiệp ở phần người liên quan để toà làm rõ.
Con của hàng xóm mười bốn tuổi gây thương tích thì kiện ai?
Người dưới mười lăm tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ phải bồi thường theo nguyên tắc chung, nên bị đơn thường là cha mẹ của cháu. Nếu sự việc xảy ra khi cháu đang trong thời gian trường trực tiếp quản lý, trách nhiệm có thể thuộc về trường theo điều kiện luật định.
Người lái xe mượn xe của bạn bè gây tai nạn thì kiện ai?
Người được giao chiếm hữu, sử dụng xe hợp pháp thường phải bồi thường. Chủ xe có thể liên đới nếu có lỗi, ví dụ giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển. Nên kiện cả hai để toà xác định trách nhiệm của từng người.
Nhiều người cùng đánh nhưng chỉ biết tên một người thì có kiện được không?
Được. Bạn kiện người đã biết và nêu rõ còn những người chưa xác định được. Nếu sau đó cơ quan công an xác định thêm, bạn có thể bổ sung yêu cầu với những người này nếu còn trong giai đoạn cho phép.
Doanh nghiệp gây thiệt hại đã giải thể thì đòi ai?
Khi doanh nghiệp giải thể, nghĩa vụ của doanh nghiệp được thanh toán trong quá trình giải thể; trường hợp giải thể không đúng quy định, người quản lý liên quan có thể phải chịu trách nhiệm theo luật doanh nghiệp. Vụ này phức tạp, nên có người làm nghề hỗ trợ.