Một buổi thương lượng bồi thường thương tích thường thành hay hỏng ở phần chuẩn bị trước đó: bạn biết mình đòi gì, vì sao, nhân nhượng tới đâu, và ai sẽ ngồi cùng bàn. Phần còn lại là giữ cho cuộc nói chuyện ở mức hai bên nghe được nhau, không trượt sang trách móc hay doạ dẫm.
Bài này dành cho người bị thương và gia đình tự ngồi lại với bên gây thiệt hại, chưa qua hoà giải viên hay toà án. Nó cũng có ích cho phía gây thiệt hại muốn giải quyết đàng hoàng: hiểu đối phương cần gì thì dễ tìm điểm gặp. Cách lập bảng yêu cầu có bài riêng; ở đây nói về chính buổi gặp.
Trước buổi gặp: ba con số bạn cần biết
Con số thứ nhất là tổng yêu cầu có căn cứ, tức con số trên bảng yêu cầu mà mỗi dòng đều có chứng từ hoặc lời giải thích. Đây là con số bạn đưa ra đầu tiên. Con số thứ hai là mức bạn có thể chấp nhận: thường là phần chi phí đã thực chi cộng thu nhập bị mất có chứng minh, còn khoản tổn thất tinh thần và các khoản ước tính là vùng có thể co giãn. Con số thứ ba là mức mà dưới đó bạn sẽ dừng thương lượng để chuyển sang hoà giải hay khởi kiện.
Con số thứ ba thường bị quên. Thiếu nó, người bị thương dễ bị kéo dần xuống qua nhiều buổi gặp, mỗi lần nhân nhượng một chút vì mệt mỏi. Hãy nghĩ trước: nếu đi tiếp con đường hoà giải hay toà án, bạn mất thêm bao nhiêu thời gian, công sức, và khả năng thu được tiền thực tế ra sao. Không ai bắt bạn nói con số này ra, nhưng bạn nên tự biết nó.
Phía gây thiệt hại cũng nên làm bài tập tương tự. Hãy đọc kỹ bảng yêu cầu trước buổi gặp, đánh dấu những khoản đã có chứng từ rõ ràng mà mình sẵn sàng chấp nhận, những khoản cần hỏi thêm, và khả năng tài chính thật sự: trả được bao nhiêu ngay, bao nhiêu phải chia đợt. Nếu có bảo hiểm trách nhiệm, liên hệ công ty bảo hiểm trước để biết họ chi trả phần nào, thủ tục ra sao. Đến bàn với một đề nghị cụ thể, dù thấp hơn yêu cầu, luôn tốt hơn đến với hai bàn tay trắng và câu "để xem đã", vì nó cho thấy thiện chí và rút ngắn số buổi phải gặp.
Ngoài ra, hãy thu xếp người ngồi cùng. Một người thân bình tĩnh, nói năng mạch lạc, hoặc một người có uy tín trong khu dân cư được cả hai bên nể, thường giúp nhiều hơn một người nóng tính nhưng giỏi lý lẽ. Người bị thương còn yếu thì không nhất thiết phải tự nói nhiều.
Chọn chỗ, chọn giờ và mang theo những gì
Chi tiết hậu cần tưởng nhỏ nhưng ảnh hưởng thẳng tới không khí buổi gặp:
- Chỗ gặp trung lập, đủ yên để nói chuyện: phòng sinh hoạt của tổ dân phố, nhà một người quen của cả hai bên, quán nước vắng giờ thấp điểm. Tránh gặp ngay tại bệnh viện khi người bị thương còn đau.
- Giờ gặp đủ thong thả, không chen giữa giờ làm. Một buổi thương lượng vội thường kết thúc bằng câu "để tính sau".
- Mang bảng yêu cầu và bản chụp chứng từ, mỗi bên một bộ. Bản chính giữ trong cặp, chỉ đưa ra khi cần đối chiếu.
- Mang giấy trắng và bút để ghi lại những điểm đã thống nhất ngay trong buổi, kể cả khi chưa xong hết.
- Hỏi trước bên kia sẽ đi với ai. Nếu bên đó có người của công ty bảo hiểm hay người đại diện doanh nghiệp, bạn cần biết để chuẩn bị câu hỏi tương ứng.
Nếu định ghi âm buổi gặp, hãy nói rõ với mọi người ngay từ đầu. Ghi âm công khai giúp sau này đối chiếu lời hứa, còn ghi lén dễ phá hỏng lòng tin và gây tranh cãi về cách dùng.
Mở lời: đi từ sự việc đến con số
Câu mở đầu nên ngắn và thực tế: tình trạng sức khoẻ hiện tại, quá trình điều trị đã qua, những gì còn phải làm tiếp. Không cần kể lại diễn biến tai nạn chi tiết nếu hai bên đã rõ, càng không nên mở đầu bằng việc quy lỗi. Bên kia đến bàn tức là đã ngầm thừa nhận có việc phải giải quyết; nhắc lỗi quá sớm chỉ khiến họ phòng thủ.
Sau đó trao bảng yêu cầu và đi qua từng dòng. Mỗi dòng nói ba ý: khoản gì, bao nhiêu, căn cứ ở đâu. Đọc chậm, để bên kia hỏi. Một câu hỏi về chứng từ không phải là thái độ thù địch; trả lời rõ ràng là cách tốt nhất để con số được chấp nhận.
Khi đã đi hết bảng, nói tổng số và dừng lại để nghe. Rất nhiều người phá hỏng phần này bằng cách tự giảm luôn con số trước khi bên kia kịp phản hồi, kiểu "nhưng nếu anh chị thấy nhiều thì bớt cũng được". Nhường họ nói trước.
Đáp lại khi bên kia trả giá thấp
Hỏi họ dựa vào đâu. Một con số thấp không có căn cứ thì yêu cầu họ chỉ ra khoản nào trên bảng họ không đồng ý và vì sao. Thường sẽ lộ ra vài dòng gây vướng, phần còn lại họ không phản đối.
Tách khoản cứng và khoản mềm. Chi phí điều trị có hoá đơn và thu nhập có chứng minh là khoản cứng, nên giữ. Tổn thất tinh thần, chi phí ước tính là khoản mềm, có thể bàn. Nói rõ sự phân biệt này giúp bên kia thấy bạn không đòi vô lý.
Nhân nhượng có điều kiện. Nếu giảm khoản mềm, đổi lại một điều có giá trị với bạn: trả ngay thay vì trả dần, nhận thêm điều khoản cho phần điều trị phát sinh, hoặc bên kia chịu chi phí đi lại tái khám.
Đừng tranh cãi về hoàn cảnh kinh tế. Bên gây thiệt hại hay nói "nhà em khó khăn". Pháp luật dân sự có cho phép giảm mức bồi thường khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ, nhưng đó là việc hai bên thoả thuận hoặc cơ quan có thẩm quyền xem xét, không phải lý do để bỏ qua chứng từ. Bạn có thể đề nghị chia đợt thay vì cắt khoản.
Khi bên kia nói lỗi một phần do bạn. Nếu người bị thương thật sự có phần lỗi, phần thiệt hại do lỗi đó gây ra sẽ không được bồi thường. Đừng phủ nhận theo phản xạ; hãy bàn về tỷ lệ một cách cụ thể, dựa trên biên bản hay kết luận của cơ quan chức năng nếu có.
Khi nào nên tạm dừng buổi gặp
Có những dấu hiệu cho thấy nên đứng dậy, hẹn buổi khác hoặc chuyển sang hướng khác: một bên to tiếng, doạ nạt; bên kia yêu cầu ký ngay một tờ giấy soạn sẵn mà bạn chưa kịp đọc; bên kia đưa ra điều kiện liên quan tới việc bạn phải rút đơn, thay đổi lời khai hay "không báo công an" trong khi vụ việc có dấu hiệu hình sự. Những trường hợp này không nên quyết ngay tại bàn.
Tạm dừng không phải là thua. Bạn nói đại ý: "Hôm nay mình đã thống nhất được mấy khoản này, phần còn lại gia đình xin về bàn thêm". Ghi những điểm đã thống nhất ra giấy, hai bên cùng ký hoặc ít nhất cùng chụp ảnh tờ ghi chép. Lần gặp sau sẽ bắt đầu từ đó thay vì từ số không.
Nếu đã gặp hai ba lần mà vẫn không xích lại gần, đó là lúc cân nhắc mời tổ hoà giải ở khu dân cư hoặc nộp yêu cầu hoà giải tại toà án. Một người thứ ba trung lập đôi khi gỡ được nút mà hai bên tự gỡ mãi không xong.
Những câu nói thường gặp và cách hiểu cho đúng
Trong buổi thương lượng, có vài câu được nói đi nói lại. Hiểu đúng ý của chúng giúp bạn không bị cuốn theo.
| Câu bên kia hay nói | Thường mang ý gì | Cách đáp gợi ý |
|---|---|---|
| "Bên em chỉ hỗ trợ thôi chứ không phải bồi thường" | Muốn trả tiền nhưng tránh thừa nhận trách nhiệm | Tập trung vào số tiền và nội dung giấy ghi nhận; gọi tên khoản tiền là việc hai bên bàn sau |
| "Bảo hiểm trả hết rồi, bên em không liên quan nữa" | Cho rằng phần bảo hiểm là toàn bộ nghĩa vụ | Đưa bảng so sánh phần bảo hiểm đã chi với thiệt hại thực tế, bàn phần chênh lệch |
| "Ký luôn hôm nay thì bên em đưa tiền mặt ngay" | Muốn chốt nhanh, có thể kèm điều khoản bất lợi | Xin đọc kỹ văn bản, có thể nhờ người khác đọc; tiền mặt ngay là lợi thế nhưng không đổi bằng mọi giá |
| "Để bên em hỏi lại gia đình, công ty đã" | Người ngồi bàn không có quyền quyết | Hỏi rõ ai là người quyết, đề nghị buổi sau có mặt người đó |
Không câu nào trong bảng là xấu tự thân. Chúng chỉ là tín hiệu để bạn biết cần hỏi thêm điều gì trước khi gật đầu.
Sau buổi gặp: chốt bằng văn bản
Bất kể kết quả ra sao, ghi lại bằng văn bản những gì đã nói. Nếu đã thống nhất toàn bộ, lập văn bản thoả thuận bồi thường với đủ các nội dung: các bên, sự việc, các khoản và tổng số tiền, cách trả và thời hạn, điều khoản cho phần thương tật tái phát hay điều trị phát sinh, hậu quả khi chậm trả. Nếu mới thống nhất một phần, lập biên bản làm việc ghi những điểm đã đồng ý và những điểm còn treo.
Văn bản thoả thuận viết tay, có chữ ký của các bên, vẫn có giá trị giữa các bên. Muốn chắc hơn, có thể chứng thực chữ ký tại uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc công chứng; muốn văn bản có thể đem đi thi hành án khi bên kia không trả, cần qua thủ tục công nhận kết quả hoà giải thành tại toà án. Các bài khác trong chuyên mục đi sâu vào từng lựa chọn này.
Cuối cùng, nhắc người bị thương ghi lại lịch tái khám và giữ tiếp chứng từ. Thoả thuận xong không có nghĩa là hồ sơ đóng lại; nếu có điều khoản cho phần phát sinh, chính những tờ giấy sau này là căn cứ để đòi.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải thương lượng trước khi khởi kiện đòi bồi thường thương tích không?
Pháp luật khuyến khích các bên tự thoả thuận, nhưng thương lượng không phải điều kiện bắt buộc để khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại về sức khoẻ. Tuy vậy, một nỗ lực thương lượng có ghi nhận thường giúp ích khi trình bày vụ việc trước hoà giải viên hoặc thẩm phán.
Người bị thương còn đang nằm viện thì có nên thương lượng ngay không?
Có thể bắt đầu trao đổi về việc tạm ứng chi phí điều trị, nhưng thường không nên chốt toàn bộ khi chưa biết mức độ hồi phục. Thoả thuận quá sớm dễ bỏ sót chi phí điều trị tiếp theo và di chứng chưa lộ ra.
Có nên mang theo người có chức sắc ở địa phương khi đi thương lượng không?
Một người được cả hai bên tin cậy, như trưởng thôn hay tổ trưởng tổ dân phố, có thể giúp giữ không khí. Nhưng nên báo trước cho bên kia để họ không cảm thấy bị gây áp lực. Người đi cùng nên đóng vai người giữ trật tự cuộc nói chuyện, không phải người phán xử.
Bên gây thiệt hại không chịu gặp thì làm thế nào?
Gửi văn bản yêu cầu bồi thường có dấu vết gửi nhận, nêu rõ thời hạn mong được phản hồi. Nếu vẫn im lặng, bạn có thể đề nghị tổ hoà giải ở khu dân cư mời họ, hoặc chuẩn bị hồ sơ yêu cầu hoà giải, khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
Lời hứa miệng trong buổi thương lượng có giá trị không?
Thoả thuận miệng vẫn có thể có giá trị, nhưng rất khó chứng minh khi một bên chối. Vì vậy mọi điểm đã thống nhất nên được ghi ra giấy ngay trong buổi, các bên ký hoặc ít nhất xác nhận bằng tin nhắn sau đó.
Bên kia có lỗi rõ ràng nhưng không có tiền thì có nên nhận trả góp không?
Trả góp là lựa chọn hợp lý khi bên kia thật sự không thể trả một lần. Khi đó nên chia đợt cụ thể, ghi ngày và số tiền từng đợt, và thoả thuận rằng chậm một đợt thì phần còn lại đến hạn ngay. Có người bảo lãnh hoặc tài sản đảm bảo càng tốt.