Trong vụ kiện đòi bồi thường khi bị thương, người yêu cầu phải chứng minh bốn điều: có thiệt hại, thiệt hại cụ thể bao nhiêu, bên bị kiện có hành vi gây ra nó, và hành vi đó với thiệt hại có quan hệ nhân quả. Mỗi điều cần chứng cứ riêng. Thiếu một mắt xích, phần yêu cầu tương ứng có thể không được chấp nhận dù ai cũng thấy bạn chịu thiệt.
Phần dưới sắp chứng cứ theo từng điều cần chứng minh, chỉ ra nơi xin từng loại giấy tờ, cách xử lý tin nhắn và video, khi nào đề nghị toà thu thập thay, và những lỗi làm giảm giá trị chứng cứ dù tài liệu vẫn nằm trong hồ sơ.
Ai phải chứng minh điều gì
Nguyên tắc chung của tố tụng dân sự là bên nào đưa ra yêu cầu thì bên đó có nghĩa vụ đưa ra chứng cứ. Bạn đòi tiền viện phí thì phải chứng minh đã chi khoản đó; bạn đòi thu nhập bị mất thì phải chứng minh trước đó bạn có thu nhập và sau đó bị giảm. Toà không tự đi tìm chứng cứ thay bạn, trừ một số trường hợp luật quy định hoặc khi bạn đã cố gắng mà không tự thu thập được.
Bên bị kiện cũng có nghĩa vụ chứng minh khi họ phản đối. Nếu họ cho rằng bạn cũng có lỗi, thương tích không phải do họ gây ra, hoặc họ đã trả đủ, họ phải đưa chứng cứ cho những điều đó. Bộ luật Dân sự còn có các trường hợp người gây thiệt hại phải chứng minh mình không có lỗi hoặc thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, ví dụ với nguồn nguy hiểm cao độ như xe cơ giới đang vận hành.
Hiểu điều này giúp bạn tập trung đúng chỗ. Không cần nộp mọi thứ có trong tay; cần nộp đủ để mỗi khoản tiền yêu cầu có ít nhất một chứng cứ trực tiếp, và phần lỗi của bên kia có tài liệu khách quan. Những tài liệu không liên quan làm hồ sơ dày lên, khiến cả bạn lẫn thẩm phán khó thấy điểm mấu chốt.
Bảng đối chiếu: điều cần chứng minh và chứng cứ thường dùng
Bảng dưới là khung để bạn tự kiểm tra hồ sơ. Một ô trống ở cột thứ hai là dấu hiệu cần bổ sung trước khi toà mở phiên họp công khai chứng cứ.
| Điều cần chứng minh | Chứng cứ thường dùng | Xin ở đâu |
|---|---|---|
| Sự việc xảy ra và lỗi của bên kia | Biên bản khám nghiệm hiện trường, biên bản vụ việc, quyết định xử phạt, kết luận điều tra, bản án hình sự, video camera, lời người làm chứng | Công an nơi xảy ra vụ việc, cơ quan tiến hành tố tụng, chủ camera, người chứng kiến |
| Mức độ thương tích | Giấy ra viện, tóm tắt hồ sơ bệnh án, kết luận giám định thương tích hoặc biên bản giám định y khoa | Cơ sở khám chữa bệnh, tổ chức giám định pháp y, hội đồng giám định y khoa |
| Chi phí cứu chữa và phục hồi | Hoá đơn, biên lai viện phí, hoá đơn mua thuốc theo đơn, chứng từ thuê dụng cụ, chi phí đi lại hợp lý | Bệnh viện, nhà thuốc, đơn vị cho thuê dụng cụ |
| Thu nhập bị mất | Hợp đồng lao động, bảng lương, xác nhận nghỉ không lương, sao kê tài khoản, sổ sách kinh doanh, hoá đơn bán hàng | Nơi làm việc, ngân hàng, chính sổ sách của bạn |
| Chi phí người chăm sóc | Giấy xác nhận của nơi làm việc người chăm sóc, hợp đồng hoặc biên nhận thuê người chăm | Nơi làm việc của người thân, người được thuê |
| Việc bên kia đã trả một phần | Giấy biên nhận, sao kê chuyển khoản, biên bản thoả thuận | Các bên tự lưu giữ |
Chứng cứ về lỗi có sức nặng nhất khi đến từ cơ quan nhà nước hoặc bên thứ ba không liên quan. Lời khai của người thân bạn vẫn có giá trị nhưng thường được toà xem xét thận trọng hơn.
Xin hồ sơ y tế và tài liệu của công an
Hồ sơ bệnh án. Người bệnh có quyền được cung cấp tóm tắt hồ sơ bệnh án hoặc bản sao theo quy định về khám bệnh, chữa bệnh. Bạn làm đề nghị gửi phòng kế hoạch tổng hợp hoặc bộ phận lưu trữ của bệnh viện. Khi nhờ người nhà đi xin, chuẩn bị giấy uỷ quyền vì đây là thông tin sức khoẻ cá nhân.
Hoá đơn viện phí. Bệnh viện công nay chủ yếu xuất hoá đơn điện tử; bạn có thể xin cấp lại bản thể hiện nếu làm mất. Giữ cả phiếu thanh toán ghi phần bảo hiểm y tế chi trả và phần người bệnh tự trả, vì toà chỉ tính phần bạn thực trả.
Tài liệu vụ tai nạn hoặc vụ việc. Công an thường không giao toàn bộ hồ sơ cho đương sự. Bạn có thể đề nghị cung cấp các văn bản liên quan trực tiếp tới mình như quyết định xử phạt, thông báo kết quả giải quyết. Phần còn lại, nếu cần, toà sẽ có văn bản yêu cầu cơ quan đang giữ hồ sơ cung cấp.
Kết luận giám định. Nếu giám định do cơ quan điều tra trưng cầu trong vụ việc hình sự, bản kết luận nằm trong hồ sơ vụ án; người bị hại thường được thông báo kết luận giám định. Nếu chưa ai trưng cầu, bạn có thể tự yêu cầu giám định hoặc đề nghị toà trưng cầu trong vụ án dân sự.
Tin nhắn, ghi âm, video: dùng sao cho toà chấp nhận
Dữ liệu điện tử được thừa nhận là nguồn chứng cứ, nhưng giá trị của nó phụ thuộc vào việc chứng minh được nguồn gốc và tính nguyên vẹn. Ảnh chụp màn hình tin nhắn rời rạc, không thấy tên tài khoản, không thấy ngày giờ, rất dễ bị bên kia phản bác là cắt ghép. Nên giữ nguyên thiết bị gốc, chụp cả chuỗi hội thoại liền mạch, và ghi chú ngày chụp, thiết bị chụp.
Với video camera của nhà dân hoặc cửa hàng gần nơi xảy ra sự việc, thời gian lưu thường ngắn, có khi chỉ vài ngày đến vài tuần. Việc cần làm sớm nhất là xin bản sao ngay, ghi lại tên người cung cấp, thời điểm sao chép và thiết bị nguồn. Nếu chủ camera không muốn đưa, bạn có thể đề nghị toà hoặc cơ quan công an yêu cầu cung cấp.
Ghi âm cuộc nói chuyện có bên kia thừa nhận lỗi hoặc hứa trả tiền cũng có thể được xem xét, đặc biệt khi kèm văn bản chuyển thành lời và nói rõ thời gian, địa điểm, người tham gia. Tuy vậy, đừng dàn dựng cuộc gọi để gài lời nói, và không ghi âm chuyện riêng tư không liên quan. Nếu cần ghi nhận một sự kiện một cách khách quan, nhiều người chọn lập vi bằng qua văn phòng thừa phát lại; đó là lựa chọn có chi phí, không bắt buộc.
Khi không tự lấy được: đề nghị toà thu thập chứng cứ
Luật cho phép đương sự đề nghị toà án thu thập tài liệu, chứng cứ khi đã áp dụng các biện pháp cần thiết mà vẫn không tự thu thập được. Cách làm thường như sau:
- Gửi văn bản đề nghị tới nơi đang giữ tài liệu trước (bệnh viện, cơ quan, chủ camera), giữ bản sao hoặc biên nhận để chứng minh mình đã cố gắng.
- Nếu bị từ chối hoặc không được trả lời, làm đơn đề nghị toà thu thập chứng cứ, ghi rõ tài liệu cần thu thập, nó chứng minh điều gì, ai đang giữ, lý do bạn không tự lấy được.
- Kèm theo đơn bản sao văn bản bạn đã gửi và phản hồi nếu có.
- Toà xem xét và có thể ra văn bản yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp; lấy lời khai người làm chứng; trưng cầu giám định; xem xét thẩm định tại chỗ.
- Theo dõi tiến độ, vì nơi giữ tài liệu có thời hạn phải cung cấp; quá hạn mà không cung cấp thì toà có biện pháp xử lý theo luật.
Trưng cầu giám định trong vụ án dân sự có chi phí; người yêu cầu thường phải tạm ứng, cuối vụ án toà quyết định bên nào chịu. Riêng việc miễn án phí cho người đòi bồi thường sức khoẻ không tự động bao gồm chi phí giám định, nên hỏi rõ thẩm phán trước.
Giao nộp đúng hạn và phiên họp công khai chứng cứ
Thẩm phán sẽ ấn định thời hạn giao nộp tài liệu, chứng cứ. Trước khi mở phiên toà, toà tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Tại phiên này mỗi bên biết bên kia có những tài liệu gì, có thể xin bản sao để chuẩn bị ý kiến.
Chứng cứ nộp muộn sau thời hạn mà không có lý do chính đáng có thể không được chấp nhận, trừ tài liệu mà trước đó toà chưa yêu cầu hoặc tài liệu xuất hiện sau thời điểm đó. Với thương tích, các chứng từ điều trị phát sinh sau là loại "xuất hiện sau" hợp lý, nhưng tốt nhất bạn báo trước với toà rằng việc điều trị còn tiếp diễn để thẩm phán dự liệu.
Tài liệu nộp cho toà cần sắp theo thứ tự trong danh mục, đánh số trang, bản sao có chứng thực hoặc có bản chính đối chiếu. Tài liệu bằng tiếng nước ngoài phải kèm bản dịch tiếng Việt có công chứng hoặc chứng thực hợp pháp. Bạn cũng phải gửi bản sao tài liệu cho các đương sự khác hoặc thông báo cho họ biết, theo đúng hướng dẫn của toà.
Những lỗi làm chứng cứ mất giá trị
Các lỗi sau xuất hiện thường xuyên trong hồ sơ tự chuẩn bị, và hầu hết đều tránh được nếu để ý từ đầu:
- Hoá đơn mua thuốc không kèm đơn thuốc của bác sĩ, khiến toà không xác định được thuốc đó có phục vụ điều trị thương tích hay không.
- Hoá đơn ghi tên người khác, không có giải thích vì sao người đó trả thay.
- Xác nhận thu nhập do chính người thân là chủ cơ sở ký, không có sổ sách hay chuyển khoản đi kèm.
- Tự viết bảng kê chi phí nhưng không gắn từng dòng với một chứng từ.
- Cắt video chỉ giữ đoạn có lợi, mất phần trước và sau.
- Tẩy xoá, sửa số trên biên nhận; dù chỉ sửa lỗi chính tả cũng khiến bên kia nghi ngờ cả tài liệu.
- Nộp bản chính duy nhất mà không giữ bản sao, sau đó cần dùng cho việc khác thì không còn.
Nguyên tắc an toàn: mọi tài liệu đều có ít nhất một bản sao và một bản điện tử chụp rõ nét bạn tự lưu. Hồ sơ thương tích thường kéo dài nhiều tháng, mất một tờ biên lai lúc đầu có thể mất một khoản tiền lúc cuối.
Câu hỏi thường gặp
Mất hoá đơn viện phí thì còn đòi được khoản đó không?
Vẫn có cách. Bạn đề nghị bệnh viện cấp bản sao hoặc bản thể hiện hoá đơn điện tử, hoặc xác nhận số tiền đã thanh toán theo hồ sơ thanh toán của bệnh viện. Nếu không lấy được, toà có thể yêu cầu bệnh viện cung cấp theo đề nghị của bạn.
Người làm chứng không muốn ra toà thì sao?
Bạn có thể đề nghị toà triệu tập người làm chứng hoặc lấy lời khai. Người làm chứng có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập; trường hợp không thể có mặt, toà có thể lấy lời khai tại nơi cư trú. Nên ghi rõ họ tên, địa chỉ và họ biết gì trong đơn đề nghị.
Ảnh chụp vết thương bằng điện thoại có dùng được không?
Dùng được như một tài liệu tham khảo, nhất là ảnh chụp ngay sau sự việc có thông tin thời gian trên tệp gốc. Tuy vậy, ảnh không thay được hồ sơ y tế và kết luận giám định khi cần xác định mức độ tổn thương.
Bản án hình sự đã xác định lỗi thì có cần chứng minh lại lỗi không?
Thông thường không cần chứng minh lại những tình tiết đã được bản án có hiệu lực xác định. Bạn chỉ cần nộp bản sao bản án. Tuy vậy, nếu bản án đã giải quyết luôn phần bồi thường thì bạn không kiện lại phần đó được, trừ phần toà đã tách ra.
Có được nộp thêm chứng cứ ở phiên toà không?
Có thể, nhưng chứng cứ nộp muộn mà không có lý do chính đáng có nguy cơ không được chấp nhận. Trường hợp chứng cứ mới phát sinh, như chi phí tái khám sau phiên họp công khai chứng cứ, bạn nên trình bày rõ nguồn gốc và thời điểm có tài liệu đó.
Có cần công chứng tất cả bản sao trước khi nộp toà không?
Không nhất thiết. Bạn có thể nộp bản sao có chứng thực, hoặc nộp bản sao kèm xuất trình bản chính để cán bộ toà đối chiếu. Hỏi trước bộ phận tiếp nhận để biết toà đó thường yêu cầu cách nào, tránh tốn chi phí chứng thực cả xấp tài liệu.