Khi xe mượn gây tai nạn, người đang được giao chiếm hữu, sử dụng chiếc xe hợp pháp thường là người phải bồi thường, trừ khi chủ xe và người mượn có thoả thuận khác. Bộ luật Dân sự 2015 đặt trách nhiệm đối với nguồn nguy hiểm cao độ lên chủ sở hữu, nhưng khi chủ sở hữu đã giao xe cho người khác sử dụng hợp pháp thì người đó gánh trách nhiệm. Xe bị lấy trộm, bị dùng trái phép thì người dùng trái phép bồi thường; chủ xe chỉ liên đới nếu có lỗi để xe bị chiếm.
Nghe thì gọn, nhưng thực tế lại có những chiếc xe đã qua ba đời chủ bằng giấy viết tay, người đứng tên đăng ký đã bán từ lâu, hay người cho mượn biết rõ người mượn không có bằng lái. Bài dưới đi qua từng tình huống để người bị thương biết nên đòi ai, và để người cho mượn xe hiểu mình có thể dính tới đâu.
Người đứng tên trên giấy đăng ký chưa chắc là người phải trả
Nhiều người bị thương tìm ngay tới người có tên trên giấy đăng ký xe, vì đó là cái tên dễ thấy nhất trong biên bản. Điều này không sai về cách bắt đầu, nhưng luật không gắn trách nhiệm vào tên trên giấy một cách máy móc. Trách nhiệm đối với nguồn nguy hiểm cao độ gắn với chủ sở hữu và với người đang chiếm hữu, sử dụng chiếc xe.
Giấy đăng ký xe là giấy tờ quản lý hành chính, giúp cơ quan quản lý biết xe đang được đăng ký cho ai. Khi chiếc xe đã được bán, tặng, cho mượn, thì người đang thực sự dùng chiếc xe là người kiểm soát nguồn nguy hiểm đó. Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là: tại thời điểm tai nạn, ai đang chiếm hữu, sử dụng chiếc xe, và với tư cách gì.
Người đứng tên có thể được mời tham gia vụ việc để làm rõ. Nếu họ chứng minh được đã bán xe từ trước, hoặc xe bị lấy mà không có lỗi của họ, trách nhiệm của họ có thể được loại trừ. Nếu họ chỉ cho mượn, trách nhiệm chính thường chuyển sang người mượn, trừ những trường hợp đặc biệt nêu ở dưới.
Bảng tình huống: ai chịu trách nhiệm chính
Bảng dưới tổng hợp hướng xử lý thường gặp. Vụ cụ thể còn phụ thuộc giấy tờ, lời khai và cách toà đánh giá.
| Tình huống | Người thường phải bồi thường | Điểm cần chứng minh |
|---|---|---|
| Cho bạn bè, người thân mượn xe | Người mượn, đang sử dụng xe hợp pháp | Việc cho mượn là có thật, người mượn đang dùng xe vào việc riêng |
| Mua xe bằng giấy viết tay, chưa làm thủ tục sang tên | Người mua, đang sử dụng xe | Giấy mua bán, việc giao xe, thời điểm giao |
| Xe qua nhiều đời chủ, người đứng tên đã bán lâu | Người đang chiếm hữu, sử dụng xe lúc tai nạn | Chuỗi giấy tờ mua bán, lời khai các bên |
| Xe bị lấy trộm, cướp rồi gây tai nạn | Người chiếm hữu trái pháp luật | Có trình báo mất xe, chủ xe không có lỗi để xe bị lấy |
| Chủ xe để chìa khoá trên xe ở nơi công cộng, xe bị lấy rồi gây tai nạn | Người lấy xe; chủ xe có thể liên đới | Mức lỗi của chủ xe trong việc để xe bị chiếm |
| Thuê xe tự lái | Thường là người thuê; tuỳ hợp đồng thuê | Hợp đồng thuê xe, điều khoản bảo hiểm (có bài riêng ở chuyên mục hợp đồng) |
| Con chưa thành niên lấy xe của cha mẹ | Theo quy định về người chưa thành niên gây thiệt hại | Tuổi của người lái, tài sản riêng, trách nhiệm của cha mẹ |
Những chữ “thường” trong bảng là cố ý. Toà án có thể đánh giá khác khi có thoả thuận riêng giữa chủ xe và người sử dụng, hoặc khi chủ xe có lỗi rõ ràng góp vào việc gây thiệt hại.
Cho mượn xe: khi nào chủ xe vẫn bị kéo vào
Giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển. Giao xe cho người không có giấy phép lái xe phù hợp, người đang say rượu, người chưa đủ tuổi là hành vi bị cấm và có thể bị xử phạt hành chính riêng. Trong phần dân sự, người bị thương có thể lập luận rằng chủ xe có lỗi góp vào việc gây thiệt hại. Mức độ chủ xe phải liên đới tuỳ từng vụ, nhưng chủ xe không nên nghĩ “cho mượn rồi là xong”.
Xe có hư hỏng mà chủ xe biết. Chủ xe biết phanh hỏng, đèn hỏng mà vẫn cho mượn, và hư hỏng đó góp vào tai nạn, thì khó nói chủ xe không có lỗi. Người mượn có thể đòi lại chủ xe phần tương ứng sau khi đã bồi thường.
Thoả thuận giữa hai người. Pháp luật cho phép chủ xe và người được giao xe thoả thuận khác về trách nhiệm. Thoả thuận đó ràng buộc hai người với nhau; với người bị thương, thoả thuận chỉ có tác dụng khi phù hợp với quy định chung và không làm mất quyền được bồi thường của họ.
Người mượn đang chạy việc cho chủ xe. Nếu “mượn” thực chất là chủ xe nhờ người khác lái đi làm việc cho mình, quan hệ đó gần với giao việc hơn là cho mượn. Trách nhiệm có thể quay về chủ xe với tư cách người giao việc.
Xe mua giấy tay, chưa sang tên: phía người mua và phía người bán
Mua bán xe bằng giấy viết tay rồi để nguyên tên người bán trên giấy đăng ký là chuyện còn rất phổ biến. Pháp luật hiện hành yêu cầu khi bán xe, chủ xe làm thủ tục thu hồi đăng ký và người mua làm thủ tục đăng ký sang tên trong thời hạn quy định; không làm có thể bị xử phạt. Nhưng xét về trách nhiệm dân sự khi gây tai nạn, điều quyết định thường là ai đang thực sự chiếm hữu, sử dụng xe.
Với người bán cũ, khi bị gọi tới vì một vụ tai nạn mình không biết gì, việc cần làm là đưa ra bằng chứng đã bán: giấy mua bán dù viết tay, tin nhắn, chuyển khoản, người làm chứng việc giao xe. Bằng chứng càng rõ ngày giờ, càng dễ tách mình ra khỏi vụ việc. Đây cũng là lý do người bán xe nên làm thủ tục thu hồi đăng ký ngay khi bán.
Với người mua đang dùng xe, việc chưa sang tên không làm họ thoát trách nhiệm; ngược lại, họ là người điều khiển và chiếm hữu xe nên là đối tượng chính. Người mua cũng nên để ý bảo hiểm: giấy chứng nhận bảo hiểm bắt buộc gắn với chiếc xe còn thời hạn thì vẫn có thể được xem xét chi trả, nhưng các thông tin không khớp có thể làm hồ sơ chậm.
Với người bị thương, cách làm thực tế là nêu cả người đang lái và người đứng tên trong văn bản yêu cầu ban đầu, rồi để hai người tự đưa ra giấy tờ. Không cần tự mình điều tra chuỗi mua bán; chỉ cần ghi nhận lời khai của họ trong biên bản và giữ bản sao.
Người cho mượn, người bán xe nên làm gì để khỏi vướng
Kiểm tra người mượn trước khi giao chìa khoá. Hỏi thẳng người mượn có giấy phép lái xe phù hợp hay không, có vừa uống rượu bia hay không. Câu hỏi nghe ngại, nhưng đó là thứ giúp bạn khỏi bị coi là có lỗi khi giao xe cho người không đủ điều kiện.
Giữ xe trong tình trạng an toàn. Phanh, đèn, lốp có vấn đề thì sửa trước khi cho mượn, hoặc nói rõ với người mượn và không cho mượn đi đường xa. Ghi lại bằng tin nhắn lúc giao xe là một bằng chứng đơn giản.
Theo dõi hạn bảo hiểm bắt buộc. Bảo hiểm còn hiệu lực giúp người bị thương có nguồn chi trả ngay, bớt áp lực đè lên cả người mượn lẫn chủ xe. Xe hết hạn bảo hiểm mà vẫn cho mượn là tự đặt mình vào thế khó.
Bán xe thì làm thủ tục ngay. Người bán nên làm thủ tục thu hồi đăng ký và giữ bản sao giấy tờ mua bán có ghi rõ ngày giờ giao xe. Bằng chứng ấy cắt đứt mối liên hệ giữa bạn và những gì chiếc xe gây ra sau ngày bán.
Bảo hiểm của chiếc xe khi người khác đang lái
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe cơ giới được cấp theo chiếc xe. Khi xe đang do người khác điều khiển, người bị thương vẫn có thể yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm của xe đó xem xét chi trả. Một số điểm cần biết:
- Giấy chứng nhận bảo hiểm còn hiệu lực vào ngày tai nạn là điều kiện đầu tiên; hãy chụp lại giấy này hoặc xin thông tin từ biên bản.
- Quy định về bảo hiểm bắt buộc có các trường hợp loại trừ, trong đó có những trường hợp liên quan tới giấy phép lái xe và nồng độ cồn, chất kích thích của người lái. Khi rơi vào loại trừ, người gây tai nạn tự chịu phần lẽ ra bảo hiểm trả.
- Doanh nghiệp bảo hiểm trả theo bảng mức chi trả cho từng loại thương tật, không trả theo hoá đơn thực tế, nên số tiền thường thấp hơn tổng thiệt hại.
- Tiền bảo hiểm đã trả được trừ vào nghĩa vụ của người phải bồi thường; phần còn thiếu, người bị thương đòi tiếp người lái hoặc người có trách nhiệm.
- Xe không có bảo hiểm còn hiệu lực thì người bị thương chỉ còn đường đòi người có trách nhiệm, và có thể hỏi về các khoản hỗ trợ nhân đạo trong một số trường hợp đặc biệt.
Chủ xe cho người khác mượn nên kiểm tra hạn bảo hiểm trước khi giao xe. Đó là cách rẻ nhất để không bị kéo vào những tranh chấp kéo dài.
Người bị thương nên làm gì khi xe gây tai nạn không phải của người lái
Trình tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót người có trách nhiệm.
- Ghi nhận trong biên bản: họ tên người lái, họ tên người đứng tên đăng ký xe, lời khai của người lái về việc xe của ai, mượn hay mua.
- Xin thông tin bảo hiểm của chiếc xe và nộp hồ sơ yêu cầu chi trả tới doanh nghiệp bảo hiểm ngay khi có thể.
- Gửi văn bản yêu cầu bồi thường tới cả người lái và người đứng tên, ghi rõ bạn yêu cầu người có trách nhiệm theo quy định.
- Đề nghị người đứng tên cung cấp giấy tờ chứng minh việc cho mượn hay đã bán; đề nghị người lái cung cấp giấy mua bán nếu họ nói đã mua.
- Thương lượng với người nhận trách nhiệm; nếu cả hai đẩy cho nhau, khởi kiện và nêu cả hai để toà xác định.
- Nếu xe bị trình báo là mất cắp, theo dõi kết quả xử lý vụ trộm để biết người chiếm hữu trái phép là ai.
Trong vụ có người bị thương nặng, việc xác định đúng người có trách nhiệm và có tài sản để trả quan trọng hơn bất kỳ lời hứa miệng nào tại hiện trường.
Câu hỏi thường gặp
Cho bạn mượn xe, bạn gây tai nạn, bạn có phải trả thay không?
Thông thường không, nếu bạn mượn đang sử dụng xe hợp pháp vào việc riêng của họ thì họ là người bồi thường. Bạn có thể bị kéo vào nếu đã giao xe cho người không có giấy phép lái xe phù hợp, đang say rượu, hoặc biết xe hư hỏng mà vẫn giao. Ngoài ra bạn còn có thể bị phạt hành chính riêng.
Đã bán xe ba năm nhưng chưa rút hồ sơ, giờ bị gọi lên làm việc thì làm gì?
Hãy mang theo mọi bằng chứng việc bán: giấy mua bán, tin nhắn, chuyển khoản, người làm chứng. Trình bày rõ ngày giao xe. Sau đó làm thủ tục cần thiết để không còn đứng tên trên chiếc xe đã bán. Việc chậm làm thủ tục có thể bị xử phạt, nhưng không tự động khiến bạn phải bồi thường.
Xe bị trộm rồi gây tai nạn, chủ xe có phải bồi thường không?
Người chiếm hữu trái pháp luật là người phải bồi thường. Chủ xe chỉ phải liên đới khi có lỗi trong việc để xe bị chiếm, chẳng hạn bỏ chìa khoá trên xe ở nơi công cộng. Vì vậy khi mất xe, nên trình báo ngay và giữ lại giấy xác nhận đã trình báo.
Bảo hiểm của xe có trả khi người lái là người mượn không?
Bảo hiểm bắt buộc được cấp theo chiếc xe nên vẫn có thể chi trả cho người bị thương khi người khác đang lái, miễn giấy chứng nhận còn hiệu lực và không rơi vào trường hợp loại trừ. Các trường hợp loại trừ thường liên quan tới giấy phép lái xe và nồng độ cồn, chất kích thích của người lái.
Người mua giấy tay gây tai nạn rồi bỏ trốn thì đòi ai?
Bạn vẫn có thể yêu cầu bảo hiểm của chiếc xe nếu còn hiệu lực, và nêu cả người đứng tên trong yêu cầu để làm rõ chuỗi mua bán. Người gây tai nạn bỏ trốn còn có thể bị xử lý riêng. Hãy phối hợp với cơ quan công an đang giải quyết vụ việc và giữ bản sao mọi giấy tờ.
Chủ xe và người mượn có thể thoả thuận ai chịu trách nhiệm không?
Có. Hai người có thể thoả thuận khác về trách nhiệm giữa họ với nhau. Nhưng thoả thuận đó không làm mất quyền được bồi thường của người bị thương. Nếu người được thoả thuận phải trả không trả, người bị thương vẫn có thể yêu cầu người có trách nhiệm theo quy định chung.