Người bị thương trong tai nạn giao thông mà cũng có lỗi vẫn được bồi thường, nhưng không được bồi thường phần thiệt hại do chính lỗi của mình gây ra. Đây là nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường ngoài hợp đồng. Trên thực tế, các bên hoặc toà án sẽ ước lượng mỗi người góp bao nhiêu phần vào vụ va chạm, rồi trừ phần của người bị thương ra khỏi tổng thiệt hại.
Luật không có bảng tỷ lệ cố định kiểu “vượt đèn đỏ là 50%”. Mức lỗi được cân nhắc theo từng vụ, dựa trên hồ sơ của công an, hình ảnh camera, lời khai và dấu vết hiện trường. Phần dưới giải thích cách nghĩ về mức lỗi, những lỗi hay gặp ở phía người bị thương, một ví dụ giả định có số để bạn tự ước lượng, và chỗ nào nên dừng lại để hỏi người làm nghề.
Nguyên tắc chung: ai gây ra phần nào thì chịu phần đó
Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng dựa trên một ý rất đơn giản: người có hành vi gây thiệt hại thì phải bù đắp thiệt hại đó. Nếu chính người bị thiệt hại cũng góp tay vào việc gây ra thiệt hại, phần góp tay ấy không ai phải trả thay. Bộ luật Dân sự 2015 ghi rõ khi bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra.
Điều này khác với cách nhiều người vẫn nghĩ ngoài đường: “xe to phải đền xe nhỏ”, hoặc “ai bị thương nặng hơn thì được đền”. Kích cỡ xe và mức độ thương tích không quyết định ai trả. Thứ quyết định là hành vi của từng bên đã góp vào vụ va chạm như thế nào, và thiệt hại thực tế là bao nhiêu.
Cũng cần tách hai chuyện thường bị trộn vào nhau. Chuyện thứ nhất là xử phạt: người vi phạm quy tắc giao thông có thể bị phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hậu quả nghiêm trọng. Chuyện thứ hai là bồi thường dân sự: ai phải trả bao nhiêu tiền cho thiệt hại về sức khoẻ, tài sản. Một người bị phạt vì đi ngược chiều không có nghĩa là mất hết quyền đòi bồi thường; một người không bị xử phạt cũng chưa chắc đã không có chút lỗi nào trong phần dân sự.
Vì thế khi bạn bị thương mà biết mình cũng có sai sót, đừng vội cho rằng mình không được gì. Điều cần làm là xác định cho rõ mỗi bên sai ở đâu và sai đến mức nào, rồi mới nói tới con số.
Xe cộ là nguồn nguy hiểm cao độ: vì sao lỗi vẫn được xét
Trách nhiệm không cần lỗi. Pháp luật dân sự xếp phương tiện giao thông vận tải cơ giới vào nhóm nguồn nguy hiểm cao độ. Chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, sử dụng nguồn này phải bồi thường thiệt hại do nó gây ra kể cả khi không có lỗi. Họ chỉ được loại trừ khi thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại, do sự kiện bất khả kháng hoặc tình thế cấp thiết, trừ trường hợp luật có quy định khác.
Hai nguồn nguy hiểm va vào nhau. Phần lớn tai nạn trên đường là hai phương tiện cơ giới va nhau: xe máy với xe máy, xe máy với ô tô. Khi cả hai bên đều đang điều khiển nguồn nguy hiểm cao độ, việc ai bồi thường cho ai trong thực tiễn thường quay về câu hỏi lỗi của từng bên. Đây là lý do mức lỗi gần như luôn được đem ra cân, dù về lý thuyết trách nhiệm của chủ xe không đòi hỏi lỗi.
Người đi bộ, người đi xe đạp. Khi một bên không điều khiển phương tiện cơ giới, bên điều khiển xe cơ giới ở thế bất lợi hơn: họ khó thoát trách nhiệm chỉ bằng lập luận “người kia cũng sai”. Lỗi của người đi bộ vẫn có thể làm giảm phần bồi thường, nhưng muốn miễn hoàn toàn thì phải chứng minh thiệt hại hoàn toàn do lỗi cố ý của họ, điều hiếm gặp.
Lỗi vô ý vẫn là lỗi. Đa số lỗi trong giao thông là vô ý: không quan sát, chuyển làn không xi nhan, phóng nhanh. Lỗi vô ý của người bị thương vẫn được tính để trừ bớt phần bồi thường, chỉ có điều nó không đủ để giải phóng hoàn toàn trách nhiệm của chủ xe kia khi xe đó là nguồn nguy hiểm cao độ.
Những lỗi hay gặp ở phía người bị thương và cách chúng thường được nhìn nhận
Bảng dưới không phải bảng tỷ lệ của luật; nó chỉ cho bạn thấy loại lỗi nào thường được coi là góp trực tiếp vào va chạm, loại nào chủ yếu làm thương tích nặng thêm. Tỷ lệ cụ thể luôn tuỳ hồ sơ từng vụ.
| Lỗi của người bị thương | Góp vào việc xảy ra va chạm? | Thường được cân nhắc thế nào |
|---|---|---|
| Vượt đèn đỏ, đi ngược chiều, đi vào đường cấm | Thường là trực tiếp | Có thể chiếm phần lớn lỗi, tuỳ hành vi của bên kia (bên kia có phóng nhanh, có quan sát không) |
| Chuyển hướng, quay đầu không quan sát, không báo hiệu | Thường là trực tiếp | Hay được chia lỗi với bên đi thẳng nếu bên đó chạy quá tốc độ hoặc không giữ khoảng cách |
| Có nồng độ cồn khi điều khiển xe | Tuỳ: có khi là nguyên nhân chính, có khi chỉ là tình tiết | Bị phạt riêng; trong phần dân sự, cần chứng minh việc uống rượu đã góp vào va chạm ra sao |
| Chở quá số người, chở hàng cồng kềnh | Có khi có, có khi không | Xét xem việc chở đó có làm mất lái, che tầm nhìn hay không |
| Không đội mũ bảo hiểm, đội không cài quai | Thường không gây ra va chạm | Có thể bị lập luận là làm thương tích nặng thêm; cách xử lý trong thực tế không thống nhất |
| Đi bộ qua đường không đúng chỗ, đột ngột lao ra | Có thể trực tiếp | Làm giảm phần bồi thường; khó dẫn tới miễn hoàn toàn cho bên lái xe |
Điểm đáng chú ý là dòng mũ bảo hiểm. Không đội mũ là vi phạm, nhưng nó không làm hai xe va nhau. Có quan điểm cho rằng phần chấn thương đầu lẽ ra đã nhẹ hơn nếu đội mũ, nên người bị thương phải tự chịu một phần; cũng có quan điểm cho rằng không thể tách được phần đó. Nếu vụ của bạn rơi vào tình huống này và số tiền đáng kể, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi chốt.
Ví dụ giả định: từ tổng thiệt hại xuống số tiền thực nhận
Ví dụ giả định dưới đây chỉ để thấy thứ tự tính. Chị H. đi xe máy chuyển hướng sang trái không bật xi nhan; anh K. đi thẳng phía sau với tốc độ vượt mức cho phép và tông vào xe chị H. Chị H. gãy xương cẳng tay, nằm viện mười ngày, nghỉ làm hai tháng.
- Cộng các khoản thiệt hại có chứng từ của chị H.: chi phí điều trị và phục hồi 38 triệu đồng, thu nhập bị mất trong hai tháng nghỉ 24 triệu đồng, chi phí và thu nhập mất của người chăm sóc 8 triệu đồng, sửa xe 6 triệu đồng. Cộng lại 76 triệu đồng.
- Thêm khoản bù đắp tổn thất tinh thần mà hai bên thoả thuận hoặc toà xác định, giả định 14 triệu đồng. Khoản này có trần theo bội số mức lương cơ sở khi không thoả thuận được, nên đừng đặt nó quá cao. Tổng thiệt hại lúc này là 90 triệu đồng.
- Xác định mức lỗi. Giả định hai bên, dựa trên biên bản và đoạn ghi hình, đồng ý rằng lỗi của chị H. chiếm 40%, lỗi của anh K. chiếm 60%.
- Lấy tổng thiệt hại nhân với phần lỗi của bên kia: 90 triệu × 60% = 54 triệu đồng. Đây là phần anh K. (hoặc chủ xe anh K. điều khiển) phải bồi thường.
- Trừ khoản bảo hiểm đã chi trả nếu có. Tiền bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của xe anh K. trả cho chị H. là trả thay một phần nghĩa vụ của anh K., nên thường được khấu trừ vào 54 triệu; phần còn lại anh K. tự trả.
- Làm phép tính ngược để kiểm: nếu anh K. cũng bị thương, chị H. có thể phải bồi thường 40% thiệt hại của anh K. Hai khoản này có thể bù trừ khi các bên đồng ý.
Con số trong ví dụ chỉ là minh hoạ. Cách tính từng khoản thiệt hại về sức khoẻ có bài riêng trong chuyên mục các khoản bồi thường; ở đây điều cần nhớ là tỷ lệ lỗi được áp lên tổng thiệt hại, không áp riêng lên từng khoản theo kiểu khoản nào nhiều khoản nào ít.
Mức lỗi do ai xác định, dựa vào chứng cứ nào
Không có cơ quan nào “cấp” cho bạn một tỷ lệ lỗi chính thức để dùng trong phần dân sự. Các bên tự thoả thuận; không thoả thuận được thì toà án đánh giá khi giải quyết vụ kiện. Những nguồn sau thường được dùng để thuyết phục:
- Biên bản khám nghiệm hiện trường, sơ đồ hiện trường, biên bản khám phương tiện do công an lập: vị trí điểm va chạm, vết trượt, hướng đi của từng xe.
- Kết luận hoặc văn bản thông báo kết quả giải quyết vụ tai nạn của cơ quan công an, có thể nêu hành vi vi phạm của từng bên. Văn bản này rất nặng ký nhưng không tự động là tỷ lệ phần trăm.
- Hình ảnh từ camera hành trình, camera nhà dân, camera giao thông; nên xin sớm vì nhiều hệ thống chỉ lưu trong thời gian ngắn.
- Lời khai người chứng kiến, kèm thông tin liên lạc để sau này còn mời làm chứng.
- Kết quả kiểm tra nồng độ cồn, chất ma tuý của các bên nếu có.
- Quyết định xử phạt vi phạm hành chính của từng bên: cho biết ai bị phạt về hành vi gì, giúp suy ra hành vi nào góp vào va chạm.
Khi đọc hồ sơ, hãy tách “vi phạm” với “nguyên nhân”. Một bên có thể bị phạt vì quên mang giấy tờ, nhưng lỗi đó chẳng liên quan gì tới việc hai xe va nhau. Thứ được đưa lên bàn cân là những hành vi đã trực tiếp làm xảy ra tai nạn hoặc làm thiệt hại lớn thêm.
Bảo hiểm bắt buộc của xe bên kia có bị trừ theo lỗi của bạn không
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe cơ giới chi trả cho người bị thương theo bảng quy định mức trả tiền tương ứng với từng loại thương tật, trong giới hạn mức trách nhiệm bảo hiểm. Cách tính này khác cách tính bồi thường dân sự: nó không cộng chi phí thực tế của bạn mà đối chiếu thương tích với bảng.
Khi người bị thương cũng có lỗi, mức chi trả của bảo hiểm có thể bị điều chỉnh theo quy định về bảo hiểm bắt buộc, và quy định này có thể khác cách chia lỗi trong phần dân sự. Bạn nên hỏi thẳng doanh nghiệp bảo hiểm của xe bên kia: họ đang tính theo căn cứ nào, có áp tỷ lệ lỗi hay không, và đề nghị họ trả lời bằng văn bản.
Dù bảo hiểm trả bao nhiêu, phần nghĩa vụ dân sự của người gây tai nạn vẫn được tính độc lập theo mức lỗi như ví dụ ở trên. Tiền bảo hiểm đã nhận thường được trừ vào số người gây tai nạn phải trả, không cộng thêm. Ngược lại, nếu bảo hiểm trả ít hơn phần người gây tai nạn phải gánh, bạn vẫn có quyền đòi phần chênh từ chính họ.
Nếu bạn có mua bảo hiểm sức khoẻ, bảo hiểm tai nạn cá nhân tự nguyện, khoản đó chi theo hợp đồng của riêng bạn và thường không bị trừ vì lỗi trong vụ va chạm, trừ khi hợp đồng có điều khoản loại trừ, chẳng hạn điều khiển xe khi có nồng độ cồn. Hãy đọc kỹ phần loại trừ trong hợp đồng của mình.
Khi hai bên không thống nhất được tỷ lệ lỗi
Lập hồ sơ trước, nói con số sau. Đừng mở đầu buổi gặp bằng câu “anh chịu 70%”. Hãy mang theo bản sao biên bản, ảnh hiện trường, đoạn ghi hình và bảng thiệt hại có chứng từ. Khi bên kia thấy cùng một bộ dữ kiện, họ dễ chấp nhận một tỷ lệ hợp lý hơn là khi chỉ nghe lời nói.
Đề nghị một khoảng chứ không một điểm. Trong thương lượng, đưa ra một khoảng (chẳng hạn bên kia chịu từ 55 đến 65 phần trăm) giúp hai bên có chỗ gặp nhau. Ghi rõ tỷ lệ đã chốt vào văn bản thoả thuận để sau này không tranh cãi lại.
Nhờ hoà giải ở cơ sở. Hoà giải viên ở thôn, tổ dân phố hoặc cán bộ tư pháp xã, phường có thể ngồi cùng hai bên. Hoà giải không bắt buộc ai phải đồng ý, nhưng thường giúp hạ nhiệt và ghi nhận được những điểm đã thống nhất.
Khi số tiền lớn hoặc thương tật nặng. Thương tích để lại di chứng, có người mất khả năng lao động, hoặc có dấu hiệu hình sự thì tranh cãi tỷ lệ lỗi không còn là chuyện nhỏ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem hồ sơ trước khi ký bất cứ thoả thuận nào. Không thương lượng được thì khởi kiện dân sự, toà sẽ đánh giá lỗi dựa trên chứng cứ hai bên nộp.
Đừng nhận lỗi bằng văn bản ngay tại chỗ. Ở hiện trường, nhiều người vì hoảng hoặc vì muốn xong chuyện mà ký tờ giấy nhận sai hoàn toàn do bên kia viết sẵn. Bạn có quyền chỉ ghi lại sự việc, không ghi nhận định về lỗi, cho tới khi công an làm việc và bạn tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Bị tông khi đang đi ngược chiều thì có được bồi thường không?
Vẫn có thể được, nhưng phần bồi thường bị giảm tương ứng với lỗi đi ngược chiều của bạn. Nếu bên kia cũng có lỗi như chạy quá tốc độ, không quan sát, phần của họ được tính trên tổng thiệt hại. Nếu xe bên kia là xe cơ giới, họ khó thoát hoàn toàn trách nhiệm trừ khi thiệt hại hoàn toàn do lỗi cố ý của bạn.
Không đội mũ bảo hiểm có bị mất quyền đòi bồi thường không?
Không mất quyền. Việc không đội mũ là vi phạm và có thể bị phạt, nhưng nó thường không phải nguyên nhân làm xảy ra va chạm. Bên gây tai nạn có thể lập luận rằng chấn thương đầu nặng hơn vì bạn không đội mũ để đòi giảm phần bồi thường; cách xử lý điểm này chưa thống nhất nên cần chứng cứ y khoa và ý kiến người làm nghề.
Có bảng quy định sẵn tỷ lệ lỗi cho từng hành vi không?
Không có bảng nào trong luật dân sự quy định sẵn kiểu vượt đèn đỏ bao nhiêu phần trăm. Tỷ lệ lỗi do các bên thoả thuận hoặc toà án đánh giá theo từng vụ, dựa vào hồ sơ công an, hình ảnh, lời khai và dấu vết hiện trường. Những con số bạn nghe ngoài đường chỉ là kinh nghiệm truyền miệng.
Nếu bạn và người kia cùng bị thương thì tính thế nào?
Mỗi người có quyền đòi người kia bồi thường phần thiệt hại tương ứng với lỗi của người kia. Hai khoản được tính riêng rồi có thể bù trừ cho nhau nếu cả hai đồng ý. Cách làm này tránh tình trạng ai bị thương nặng hơn thì mặc nhiên được đền toàn bộ.
Công an kết luận bạn có lỗi nhưng bạn không đồng ý thì sao?
Bạn có thể đề nghị cơ quan công an xem xét lại, cung cấp thêm chứng cứ như đoạn ghi hình, người làm chứng. Trong vụ kiện dân sự, văn bản của công an là chứng cứ quan trọng nhưng toà vẫn đánh giá cùng các chứng cứ khác. Hãy giữ bản sao mọi tài liệu và ghi lại ngày nộp đề nghị.
Đã nhận tiền bảo hiểm rồi có được đòi thêm người gây tai nạn không?
Được, nếu phần nghĩa vụ của người gây tai nạn tính theo mức lỗi lớn hơn số bảo hiểm đã chi. Tiền bảo hiểm thường được trừ vào nghĩa vụ đó chứ không thay hết. Bạn cần bảng thiệt hại có chứng từ và văn bản xác nhận số tiền bảo hiểm đã nhận để tính phần chênh.