Khi người gây tai nạn không có tiền, người bị thương vẫn còn nhiều đường: bảo hiểm bắt buộc của chiếc xe, người có trách nhiệm thay như chủ xe, doanh nghiệp giao việc, cha mẹ của người chưa thành niên, bảo hiểm của chính mình, và việc trả dần theo thoả thuận hoặc theo bản án. Không phải đường nào cũng nhanh, nhưng gộp lại thường bù được phần lớn thiệt hại trước mắt.
Bài này dành cho tình huống rất đời thường: người tông vào bạn là một người làm thuê, một học sinh, một người đi xe cũ không bảo hiểm, nhìn qua đã biết khó có khả năng trả ngay. Bạn sẽ thấy từng nguồn tiền có thể tìm tới, giới hạn của mỗi nguồn, và cách giữ quyền để sau này còn đòi tiếp khi hoàn cảnh bên kia thay đổi.
Khó trả không làm mất nghĩa vụ bồi thường
Nghĩa vụ bồi thường không biến mất chỉ vì người gây thiệt hại nghèo. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giảm mức bồi thường trong một trường hợp cụ thể: người chịu trách nhiệm không có lỗi hoặc có lỗi vô ý, và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Như vậy, hoàn cảnh khó khăn có thể làm số tiền giảm xuống, nhưng không xoá sạch nghĩa vụ.
Việc giảm cũng không tự động. Người gây thiệt hại phải đề nghị và chứng minh hoàn cảnh; các bên thoả thuận, hoặc toà án xem xét khi giải quyết. Người cố ý gây thiệt hại thì không được hưởng sự giảm này.
Điều đáng biết là bồi thường không bắt buộc phải trả một lần. Pháp luật cho phép các bên thoả thuận mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc, và phương thức trả một lần hay nhiều lần. Với một người khó khăn, một lịch trả dần có cam kết rõ ràng nhiều khi thực tế hơn một con số lớn không bao giờ được trả.
Vì thế, khi thấy bên kia khó trả, đừng vội buông. Hãy chia vấn đề thành hai phần: phần chi phí cấp bách trong lúc điều trị, có thể tìm từ các nguồn khác; và phần bồi thường còn lại, được ghi nhận thành một nghĩa vụ có lịch trả.
Các nguồn có thể tìm tới, theo thứ tự nên kiểm
Bảng dưới liệt kê những nguồn thường gặp. Không phải vụ nào cũng có đủ; hãy đi lần lượt để không bỏ sót.
| Nguồn | Áp dụng khi | Giới hạn cần biết |
|---|---|---|
| Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chiếc xe gây tai nạn | Xe có giấy chứng nhận còn hiệu lực | Trả theo bảng, có trần, có trường hợp loại trừ |
| Chủ sở hữu xe, nếu khác người lái | Xe mượn, xe giao cho người khác dùng | Tuỳ việc giao xe có hợp pháp không, chủ xe có lỗi không |
| Doanh nghiệp, người thuê người làm công | Người lái đang làm việc được giao | Phải chứng minh đang làm nhiệm vụ |
| Cha mẹ hoặc người giám hộ | Người gây tai nạn chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi | Theo độ tuổi và tài sản riêng của người gây thiệt hại |
| Bảo hiểm y tế của bạn | Bạn có thẻ bảo hiểm y tế còn hạn | Chỉ chi phí khám chữa bệnh trong phạm vi quyền lợi |
| Bảo hiểm tai nạn, sức khoẻ tự nguyện của bạn | Bạn có hợp đồng | Theo điều khoản hợp đồng |
| Chế độ tai nạn lao động | Tai nạn trên tuyến đường đi làm, về đáp ứng điều kiện | Có điều kiện riêng, có chuyên mục riêng trên trang |
| Khoản hỗ trợ nhân đạo từ quỹ bảo hiểm xe cơ giới | Một số trường hợp như không xác định được xe gây tai nạn, xe không có bảo hiểm | Mức hỗ trợ có giới hạn; điều kiện cần hỏi doanh nghiệp bảo hiểm |
Hai dòng cuối thường bị bỏ quên. Nhiều người không biết tai nạn trên đường đi làm có thể được xem là tai nạn lao động nếu đúng tuyến, đúng thời gian hợp lý, và cũng không biết quỹ bảo hiểm xe cơ giới có khoản hỗ trợ nhân đạo trong một số trường hợp. Hỏi trước thì không mất gì.
Khi người gây tai nạn là học sinh, người chưa thành niên
Dưới mười lăm tuổi. Người chưa đủ mười lăm tuổi gây thiệt hại mà còn cha mẹ thì cha mẹ phải bồi thường toàn bộ. Nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản riêng của con để bù phần còn thiếu.
Từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi. Người ở độ tuổi này gây thiệt hại thì tự bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ thì cha mẹ phải bồi thường phần còn thiếu. Với phần lớn học sinh, tài sản riêng không đáng kể, nên trên thực tế cha mẹ là người làm việc với bạn.
Học sinh đi xe vượt quá độ tuổi cho phép. Học sinh đi xe máy có dung tích vượt quá mức cho phép theo độ tuổi là vi phạm, và người giao xe có thể bị xử phạt. Trong phần dân sự, điều này có thể được nêu ra khi bàn về lỗi của người giao xe.
Nói chuyện với gia đình bên kia. Phụ huynh bên gây tai nạn thường hoảng và phòng thủ. Một buổi nói chuyện bình tĩnh, có giấy tờ, có hoà giải viên ở cơ sở, thường đi được xa hơn những cuộc gọi điện qua lại. Chi tiết hơn về trẻ em gây thương tích có ở chuyên mục riêng.
Biến lời hứa thành một nghĩa vụ có thể đòi
Khi bên kia chỉ có thể trả dần, việc quan trọng nhất là ghi nhận cho chắc. Một lời hứa miệng rất khó đòi; một văn bản rõ ràng thì khác.
- Lập bảng thiệt hại có chứng từ và thống nhất tổng số tiền bồi thường. Nếu chưa điều trị xong, ghi rõ đây là số tạm tính và phần phát sinh sau sẽ thoả thuận tiếp.
- Ghi lịch trả cụ thể: số tiền mỗi đợt, ngày trả, hình thức trả, tài khoản nhận. Tránh những câu như “trả khi có điều kiện”.
- Ghi hậu quả khi chậm trả: chẳng hạn chậm quá một số đợt thì toàn bộ số còn lại đến hạn trả ngay. Điều khoản này giúp bạn không phải đợi tới đợt cuối mới được kiện.
- Nếu có người bảo lãnh, như người thân của bên gây tai nạn đồng ý trả thay khi họ không trả, ghi tên và chữ ký người bảo lãnh trong cùng văn bản.
- Cân nhắc công chứng hoặc chứng thực chữ ký, hoặc lập biên bản hoà giải có hoà giải viên ở cơ sở ký xác nhận.
- Giữ biên nhận mỗi lần nhận tiền; ghi rõ là tiền trả theo thoả thuận ngày nào, số còn lại bao nhiêu.
Văn bản thoả thuận tốt không bảo đảm bên kia sẽ trả, nhưng nếu họ không trả, bạn đã có căn cứ rõ ràng để khởi kiện hoặc yêu cầu toà công nhận kết quả hoà giải.
Khi đã có bản án mà bên kia vẫn không trả
Nếu vụ việc đã ra toà và có bản án, quyết định buộc bồi thường, bạn có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành. Cơ quan thi hành án sẽ xác minh điều kiện thi hành của người phải thi hành án: thu nhập, tài sản, tiền gửi. Có tài sản thì có thể bị kê biên, khấu trừ thu nhập theo quy định.
Khi xác minh mà người phải thi hành án thật sự không có tài sản, không có thu nhập, việc thi hành có thể tạm thời chưa thực hiện được. Điều này không có nghĩa là nghĩa vụ chấm dứt. Khi bạn biết họ có việc làm mới, được chia tài sản, mua xe, bạn có thể cung cấp thông tin để cơ quan thi hành án xác minh lại.
Bản án cũng có thể tuyên bồi thường theo định kỳ, chẳng hạn trả hằng tháng một khoản cho người mất khả năng lao động. Đây là cách toà điều chỉnh nghĩa vụ phù hợp với khả năng của người phải trả mà vẫn bảo đảm người bị thương có nguồn sống.
Trong vụ án hình sự về tai nạn giao thông, việc bị cáo hoặc gia đình bị cáo tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả là một tình tiết được xem xét khi quyết định hình phạt. Vì thế gia đình bên kia thường có động lực thu xếp trả một phần sớm. Bạn có quyền nhận khoản đó; chỉ cần ghi rõ đó là tiền bồi thường đã nhận bao nhiêu, phần còn lại thế nào.
Góc của người gây tai nạn đang khó khăn: làm gì thay vì né
Đừng tắt máy, đừng biến mất. Né tránh khiến người bị thương nghĩ bạn không có thiện chí, đẩy họ tới khởi kiện sớm, và trong vụ có dấu hiệu hình sự, thái độ khắc phục hậu quả là một tình tiết được xem xét. Một cuộc gọi nói thật hoàn cảnh thường tốt hơn mười ngày im lặng.
Kiểm ngay các nguồn có sẵn. Tìm giấy chứng nhận bảo hiểm của xe, báo cho doanh nghiệp bảo hiểm, và nếu bạn đang chạy việc cho ai thì báo cho người giao việc. Những nguồn này trả thay một phần nghĩa vụ của bạn.
Đề xuất lịch trả có thể làm được. Một khoản nhỏ mỗi tháng mà trả đều được tôn trọng hơn một con số lớn hứa rồi không làm. Mang theo giấy tờ chứng minh thu nhập, chi phí gia đình nếu bạn muốn đề nghị giảm mức bồi thường.
Ghi lại mọi khoản đã đưa. Mỗi lần đưa tiền, đề nghị người nhận ký biên nhận ghi rõ khoản tiền cho vụ tai nạn nào. Đó là bằng chứng bảo vệ chính bạn khi sau này hai bên tính lại.
Những sai lầm làm mất tiền của người bị thương
Những điều dưới đây nghe qua thì nhỏ, nhưng hay khiến người bị thương nhận ít hơn mức lẽ ra được nhận.
- Ký giấy “đã nhận đủ, không khiếu nại gì thêm” khi mới nhận một khoản hỗ trợ đầu tiên vì đang cần tiền viện phí.
- Không nộp hồ sơ cho bảo hiểm của xe vì nghĩ “người ta nghèo thì chắc xe cũng không có bảo hiểm”, trong khi giấy chứng nhận vẫn còn hiệu lực.
- Không hỏi xem người lái có đang làm việc cho ai, nên bỏ qua doanh nghiệp có khả năng trả.
- Để thương lượng kéo dài vô thời hạn mà không lập văn bản, tới khi gần hết thời hiệu khởi kiện mới vội vàng.
- Không giữ hoá đơn, chứng từ vì nghĩ đằng nào cũng không đòi được; tới lúc bên kia có điều kiện thì không còn gì để chứng minh.
- Nhận tiền mặt không có biên nhận, sau này hai bên cãi nhau đã trả bao nhiêu.
Nếu thương tích nặng, có di chứng, hoặc bên gây tai nạn có dấu hiệu tẩu tán tài sản, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về các biện pháp giữ tài sản khi khởi kiện và cách lập yêu cầu bồi thường định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Người gây tai nạn xin giảm vì nghèo, có bắt buộc phải đồng ý không?
Không bắt buộc. Bạn có thể thương lượng; nếu không thống nhất, toà sẽ xem xét. Việc giảm chỉ đặt ra khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Người cố ý gây thiệt hại không được giảm theo lý do này.
Trả dần thì có nên đòi thêm lãi không?
Các bên có thể thoả thuận về lãi khi chậm trả theo quy định chung về nghĩa vụ trả tiền. Với người khó khăn, nhiều người chọn không tính lãi nhưng ghi rõ điều khoản khi chậm trả thì toàn bộ số còn lại đến hạn. Cách nào cũng nên ghi bằng văn bản để tránh hiểu nhầm.
Bảo hiểm y tế có chi trả khi bị tai nạn giao thông không?
Bảo hiểm y tế chi trả chi phí khám chữa bệnh theo phạm vi quyền lợi và mức hưởng của thẻ, kể cả khi bị tai nạn giao thông, nếu đi khám chữa bệnh đúng quy định. Phần chi phí ngoài phạm vi, phần cùng chi trả và các khoản thiệt hại khác vẫn là phần bạn đòi bên gây tai nạn.
Xe gây tai nạn không có bảo hiểm thì sao?
Bạn đòi người có trách nhiệm như người lái, chủ xe. Chủ xe không có bảo hiểm bắt buộc còn có thể bị xử phạt. Ngoài ra, quỹ bảo hiểm xe cơ giới có khoản hỗ trợ nhân đạo trong một số trường hợp; điều kiện và mức hỗ trợ bạn nên hỏi một doanh nghiệp bảo hiểm hoặc cơ quan đang giải quyết vụ việc.
Bản án tuyên bồi thường nhưng người kia không có gì để thi hành thì sao?
Nghĩa vụ vẫn còn. Cơ quan thi hành án xác minh điều kiện thi hành; khi chưa có điều kiện, việc thi hành có thể tạm dừng. Khi bạn biết bên kia có thu nhập hoặc tài sản mới, hãy báo để được xác minh lại. Hãy giữ bản án và các văn bản thi hành án cẩn thận.
Gia đình người gây tai nạn tự nguyện trả thay có được không?
Được. Người thân có thể tự nguyện trả thay hoặc đứng ra bảo lãnh. Khi nhận tiền, hãy ghi rõ người trả, số tiền, và đó là tiền bồi thường cho vụ tai nạn nào. Nếu là bảo lãnh cho các đợt trả sau, cần người bảo lãnh ký vào văn bản thoả thuận.