Người làm việc có trả công, chịu sự quản lý, điều hành của người thuê thì có quan hệ lao động, dù hợp đồng chỉ bằng lời nói hay mang tên gọi khác; khi bị tai nạn trong lúc làm việc, người thuê có các nghĩa vụ của người sử dụng lao động như sơ cứu, chi phí y tế, trả lương ngày nghỉ điều trị và bồi thường hoặc trợ cấp. Người đang thử việc cũng thuộc phạm vi bảo vệ của pháp luật an toàn, vệ sinh lao động. Phần trợ cấp từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động thì phụ thuộc người đó có thuộc diện đóng quỹ hay không.
Thực tế ở Việt Nam, rất nhiều người làm việc không có giấy tờ: phụ hồ theo công nhật, phụ bếp ở quán ăn, phụ bán ở hộ kinh doanh, bốc xếp theo chuyến. Khi tai nạn xảy ra, câu đầu tiên thường là "không có hợp đồng thì ai lo". Bài này giúp cả người làm và người thuê nhìn đúng trách nhiệm, để đỡ tranh cãi trong lúc người bị nạn cần tiền chữa trị nhất.
Không có hợp đồng giấy không có nghĩa là không có quan hệ lao động
Bộ luật Lao động 2019 xác định hợp đồng lao động theo bản chất chứ không theo tên gọi. Nếu hai bên thoả thuận về việc làm có trả công, tiền lương, và người làm chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của bên kia, thì đó là hợp đồng lao động. Hợp đồng có thể bằng lời nói với một số loại công việc ngắn hạn; còn lại pháp luật yêu cầu bằng văn bản, nhưng thiếu văn bản không xoá bỏ quan hệ lao động đang có thật.
Ví dụ giả định: chị H phụ bán ở cửa hàng tạp hoá của một hộ kinh doanh, làm từ bảy giờ sáng tới năm giờ chiều, nhận lương cuối tháng, làm theo phân công của chủ hộ. Không có giấy tờ gì, nhưng các dấu hiệu của quan hệ lao động đều có. Khi chị H bị kệ hàng đổ trúng chân trong giờ làm, chủ hộ là người sử dụng lao động và có nghĩa vụ tương ứng.
Ngược lại, người tự làm, tự nhận việc từ nhiều nơi, tự quyết cách làm và không chịu sự điều hành, như thợ sửa điện nhận sửa lẻ theo cuộc gọi của nhiều nhà, thì thường không có quan hệ lao động với từng nhà gọi. Khi đó trách nhiệm khi bị tai nạn không đi theo đường lao động mà có thể theo đường dân sự nếu có người gây ra thiệt hại.
Ba nhóm và phần trách nhiệm tương ứng
Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp. Đây là nguyên lý chung, mỗi vụ việc vẫn phụ thuộc hồ sơ cụ thể.
| Nhóm | Nghĩa vụ của người thuê | Phần quỹ bảo hiểm |
|---|---|---|
| Có quan hệ lao động, thuộc diện đóng bảo hiểm và đã được đóng | Sơ cứu, chi phí y tế ngoài phần bảo hiểm y tế, lương ngày nghỉ điều trị, bồi thường hoặc trợ cấp | Quỹ chi trợ cấp theo mức suy giảm nếu đủ điều kiện |
| Có quan hệ lao động, thuộc diện phải đóng nhưng người thuê không đóng | Như trên, cộng thêm khoản tương ứng với chế độ mà quỹ lẽ ra phải trả | Quỹ không chi vì chưa đóng; người thuê phải trả thay |
| Đang thử việc | Các nghĩa vụ của người sử dụng lao động về an toàn, vệ sinh lao động khi xảy ra tai nạn | Tuỳ việc người đó đã thuộc diện tham gia và đã đóng hay chưa; đối chiếu hướng dẫn |
| Làm việc không theo hợp đồng lao động, tự làm | Không có người sử dụng lao động theo nghĩa luật lao động | Chỉ có nếu tự tham gia bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện |
Dòng thứ hai là điểm quan trọng nhất mà nhiều chủ thuê không biết: không đóng bảo hiểm không giúp tránh trách nhiệm, mà ngược lại còn phải tự gánh khoản lẽ ra quỹ chi. Với một người suy giảm nặng hưởng hằng tháng, khoản này có thể rất lớn.
Người đang thử việc: những điểm hay bị hiểu sai
Thử việc không phải là "chưa phải nhân viên". Pháp luật an toàn, vệ sinh lao động áp dụng cho cả người thử việc, học nghề, tập nghề để làm việc cho người sử dụng lao động. Công ty phải huấn luyện an toàn trước khi giao việc nguy hiểm, kể cả cho người mới vào.
Huấn luyện là trách nhiệm của công ty. Người thử việc bị đưa thẳng vào máy mà chưa được huấn luyện, nếu xảy ra tai nạn, thường khó bị coi là lỗi của người lao động. Đây là chi tiết đoàn điều tra sẽ hỏi.
Phần quỹ phụ thuộc thời điểm tham gia. Có công ty ký hợp đồng thử việc riêng và chỉ đóng bảo hiểm khi ký hợp đồng chính thức; có công ty ghi thử việc ngay trong hợp đồng lao động. Hai cách này dẫn tới thời điểm tham gia bảo hiểm khác nhau. Khi bị tai nạn, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trường hợp của bạn.
Kết thúc thử việc không xoá trách nhiệm. Công ty không đạt yêu cầu thử việc cho nghỉ thì vẫn phải giải quyết xong các nghĩa vụ phát sinh từ tai nạn đã xảy ra.
Bị tai nạn khi làm không giấy tờ: gom chứng cứ thế nào
Không có hợp đồng thì gánh chứng minh quan hệ lao động nằm nhiều ở người bị nạn. Những việc nên làm sớm:
- Ghi lại tên người thuê, địa chỉ nơi làm, ngày bắt đầu làm, mức trả công và cách trả (tiền mặt hay chuyển khoản).
- Giữ lịch sử chuyển khoản tiền công, tin nhắn giao việc, nhóm chat công việc, ảnh chụp chỗ làm có bạn đang làm việc.
- Xin tên và cách liên lạc của đồng nghiệp làm cùng, người chứng kiến lúc tai nạn.
- Giữ toàn bộ giấy tờ khám chữa bệnh, hoá đơn chi phí; ghi rõ ngày nghỉ việc vì điều trị.
- Trao đổi với người thuê bằng tin nhắn hoặc văn bản về chi phí và lương ngày nghỉ, để có dấu vết; nếu không thống nhất được, đề nghị hoà giải viên lao động hoặc gửi đơn tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Chứng cứ về việc trả công định kỳ và chịu sự điều hành là hai mảnh quan trọng nhất để chứng minh quan hệ lao động.
Phía người thuê: hộ kinh doanh, chủ công trình nhỏ nên làm gì
Hộ kinh doanh, chủ thầu nhỏ thuê người theo ngày thường nghĩ rằng chỉ doanh nghiệp mới có nghĩa vụ về tai nạn lao động. Thực tế, ai thuê và trả công cho người làm theo sự điều hành của mình thì là người sử dụng lao động, chịu trách nhiệm tương ứng. Cách phòng rủi ro rẻ nhất là phòng tai nạn: đồ bảo hộ, giàn giáo chắc chắn, hướng dẫn trước khi giao việc nguy hiểm.
Thứ hai, với người làm dài ngày, ký hợp đồng bằng văn bản và đóng bảo hiểm theo quy định. Khi đó nếu tai nạn xảy ra, quỹ gánh phần trợ cấp theo mức suy giảm, chủ thuê chỉ chịu phần của mình. Thứ ba, với công việc ngắn ngày, vẫn nên ghi lại thoả thuận cơ bản bằng tin nhắn để hai bên cùng rõ.
Khi tai nạn đã xảy ra, đưa người bị nạn đi cấp cứu, tạm ứng chi phí, giữ liên lạc với gia đình. Trốn tránh hay cắt liên lạc không làm mất trách nhiệm mà chỉ đẩy vụ việc tới cơ quan nhà nước và toà án, kéo dài và tốn kém hơn cho cả hai.
Thuê người trong gia đình: giúp việc, thợ sửa nhà
Lao động giúp việc gia đình làm thường xuyên cho một hộ, nhận lương và làm theo phân công của chủ nhà, là quan hệ lao động có quy định riêng trong Bộ luật Lao động. Khi người giúp việc bị tai nạn trong lúc làm việc nhà, chẳng hạn ngã khi lau cửa kính tầng hai theo yêu cầu, gia đình thuê là người sử dụng lao động và có các nghĩa vụ tương ứng. Nhiều gia đình bất ngờ khi biết điều này, nhưng đây là lý do nên thoả thuận rõ công việc, giờ làm và bảo hiểm ngay từ đầu.
Thợ sửa nhà thuê khoán trọn gói thì khác. Một đội thợ nhận sửa mái với giá cố định, tự mang dụng cụ, tự sắp xếp người và cách làm, thì thường là hợp đồng khoán việc hoặc dịch vụ giữa chủ nhà và đội thợ. Người thợ bị ngã khi đó có quan hệ lao động với trưởng đội thuê họ, không phải với chủ nhà.
Dù vậy, chủ nhà vẫn có thể phải chịu trách nhiệm dân sự nếu có lỗi, ví dụ cung cấp thang hỏng, cố tình giấu một đường dây điện nguy hiểm. Mỗi vụ phải xét theo chứng cứ, nên cả chủ nhà lẫn đội thợ đều nên ghi lại thoả thuận về phạm vi việc, ai cung cấp dụng cụ, ai lo an toàn.
Người làm việc tự do: bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện
Người không có quan hệ lao động, như nông dân, người bán hàng rong, xe ôm công nghệ tự do, thợ làm lẻ, không có người sử dụng lao động để đòi các nghĩa vụ kể trên. Với nhóm này, Nhà nước đã có chính sách bảo hiểm tai nạn lao động theo hình thức tự nguyện, có hỗ trợ một phần tiền đóng cho một số đối tượng. Người tham gia bị tai nạn trong khi làm nghề được quỹ chi trả theo điều kiện của chính sách đó.
Điều kiện tham gia, mức đóng, mức hưởng và mức hỗ trợ được quy định trong văn bản riêng và có thể thay đổi. Bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú, hoặc tìm hiểu trên Cổng Dịch vụ công, trước khi quyết định tham gia.
Với người làm qua nền tảng số, câu hỏi có quan hệ lao động với nền tảng hay không đang được bàn nhiều và chưa có câu trả lời chung cho mọi mô hình. Nếu bạn làm cho nền tảng và bị tai nạn khi đang nhận việc, hãy đọc kỹ điều khoản hợp tác, quyền lợi bảo hiểm mà nền tảng công bố, và giữ chứng cứ về chuyến làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Làm phụ hồ theo ngày, không ký giấy gì, bị ngã giàn giáo thì chủ thầu có phải lo không?
Nếu bạn nhận tiền công từ chủ thầu và làm theo sự điều hành của họ, đó là quan hệ lao động dù không có giấy. Chủ thầu có nghĩa vụ sơ cứu, chi trả chi phí y tế ngoài phần bảo hiểm y tế, trả lương ngày nghỉ điều trị và bồi thường hoặc trợ cấp theo luật.
Đang thử việc bị tai nạn thì có được hưởng chế độ tai nạn lao động không?
Pháp luật an toàn, vệ sinh lao động áp dụng cho người thử việc, nên công ty có các nghĩa vụ khi xảy ra tai nạn. Phần trợ cấp từ quỹ bảo hiểm phụ thuộc bạn đã thuộc diện tham gia và đã được đóng hay chưa; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết trường hợp của mình.
Chủ không đóng bảo hiểm thì người lao động còn được gì?
Nếu bạn thuộc diện phải đóng mà chủ không đóng, chủ phải trả cho bạn khoản tương ứng với chế độ mà quỹ lẽ ra chi trả, ngoài các nghĩa vụ khác của người sử dụng lao động. Nên giữ chứng cứ về quan hệ lao động và tiền công.
Hộ kinh doanh nhỏ có phải đóng bảo hiểm cho người làm thuê không?
Hộ kinh doanh có thuê lao động theo hợp đồng thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc thì phải đóng như người sử dụng lao động khác. Diện bắt buộc được mở rộng qua các lần sửa luật, nên chủ hộ nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết trường hợp của mình.
Làm tự do có cách nào được bảo vệ khi bị tai nạn lúc làm nghề không?
Bạn có thể tìm hiểu bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện dành cho người làm việc không theo hợp đồng lao động, ngoài các sản phẩm bảo hiểm thương mại. Điều kiện và mức hỗ trợ tiền đóng theo văn bản hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.