Tai nạn xảy ra trên tuyến đường đi từ nơi ở đến nơi làm việc, hoặc từ nơi làm việc về nơi ở, trong khoảng thời gian và trên tuyến đường hợp lý, được Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 xếp vào nhóm tai nạn được hưởng chế độ tai nạn lao động. Điều kiện đi kèm là người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên theo kết luận giám định y khoa, và tai nạn không thuộc các trường hợp bị loại trừ như cố ý tự gây thương tích hay do sử dụng ma tuý.
Vấn đề trên thực tế không nằm ở câu chữ của luật mà ở hai chữ "hợp lý". Một người tan ca rẽ vào chợ mua đồ ăn, một người đón con rồi mới về, một người đi làm từ nhà bố mẹ thay vì phòng trọ: ai được tính, ai không? Bài này giải thích cách cơ quan có thẩm quyền thường xem xét thời gian và tuyến đường, giấy tờ phải gom ngay từ hôm xảy ra va chạm, và phần quyền lợi khác nhau giữa tai nạn trên đường đi với tai nạn tại xưởng.
Luật tính tai nạn trên đường đi là tai nạn lao động theo nguyên lý nào
Tai nạn lao động hiểu theo nghĩa hẹp là tai nạn xảy ra trong quá trình lao động, gắn với việc thực hiện công việc. Người đang lái xe máy trên đường thì không làm việc cho ai, nhưng luật vẫn đưa quãng đường đi – về vào diện được bảo vệ. Lý do khá đơn giản: muốn làm việc thì phải tới được chỗ làm, và quãng đường này là rủi ro người lao động gánh vì công việc chứ không vì việc riêng.
Vì là phần mở rộng, quãng đường đi – về được bảo vệ có giới hạn. Luật dùng hai tiêu chí: khoảng thời gian hợp lý và tuyến đường hợp lý. Hai tiêu chí này không có con số cứng như bao nhiêu phút hay bao nhiêu cây số. Chúng được xét theo hoàn cảnh cụ thể: ca làm bắt đầu và kết thúc lúc nào, chỗ ở được khai báo với công ty là ở đâu, đường nào là đường người ta vẫn đi.
Cũng cần tách hai việc hay bị gộp làm một. Một là tai nạn có được xác định là tai nạn lao động hay không, việc này dựa trên hồ sơ điều tra và xác nhận. Hai là người lao động được hưởng những khoản gì từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động và từ phía công ty. Tai nạn trên đường đi có thể được công nhận để hưởng chế độ quỹ, nhưng phần trách nhiệm của công ty lại được tính theo cách khác với tai nạn tại nơi làm việc, sẽ nói ở mục dưới.
Khoảng thời gian hợp lý được xét thế nào
Mốc là giờ vào ca và giờ tan ca thực tế. Người làm ca sáng bắt đầu lúc sáu giờ mà gặp nạn lúc năm giờ hai mươi trên đường tới xưởng thì phù hợp. Nếu gặp nạn lúc ba giờ chiều hôm trước, khi đang không có ca, thì rất khó gọi là đường đi làm. Giờ chấm công, lịch phân ca và tin nhắn giao việc là chứng cứ cho mốc này.
Tăng ca, đổi ca phải có dấu vết. Bạn ở lại tăng ca tới chín giờ tối rồi mới về; nếu sổ chấm công vẫn ghi tan ca lúc năm giờ, người xét hồ sơ sẽ thắc mắc vì sao bốn tiếng sau bạn mới ở trên đường. Hãy giữ bảng chấm công tăng ca, tin nhắn của tổ trưởng hoặc xác nhận của đồng nghiệp làm cùng.
Dừng lại ngắn vì nhu cầu thông thường thường được cân nhắc. Ghé đổ xăng, chờ đèn đỏ lâu, tạt vào ăn sáng ven đường ngay trên lộ trình là những việc người đi làm nào cũng làm. Khoảng dừng ngắn và cùng tuyến khác hẳn việc ngồi quán cà phê hai tiếng với bạn bè rồi mới về.
Đi sớm hay về muộn quá mức cần có lý do. Đi sớm vì nhà xa, sợ kẹt xe là chuyện bình thường. Khi quãng chênh quá lớn so với giờ ca, hồ sơ nên có lời giải thích kèm người xác nhận, thay vì để người xét tự suy đoán.
Tuyến đường hợp lý: nơi ở, đường vòng và những điểm dừng gây tranh cãi
Nơi ở thường được hiểu là chỗ bạn ở thường xuyên: nhà riêng, nhà thuê, phòng trọ, ký túc xá công ty. Nhiều người có hai chỗ ở, ví dụ ngày thường ở trọ gần khu công nghiệp, cuối tuần về nhà bố mẹ. Để tránh tranh cãi, địa chỉ chỗ ở nên được khai trong hồ sơ nhân sự và cập nhật khi chuyển chỗ. Gặp nạn trên đường từ nhà bố mẹ vào xưởng sáng thứ Hai vẫn có thể được xem xét, nhưng khi đó cần chứng minh đó cũng là nơi ở của bạn chứ không phải điểm đến cho việc riêng.
Tuyến đường hợp lý không bắt buộc là đường ngắn nhất. Đường ngắn có thể ngập, cấm giờ, đang thi công; bạn chọn đường dài hơn nhưng an toàn hơn là hợp lý. Điều bị soi là chuyện rẽ sang một hướng khác hẳn vì mục đích riêng, chẳng hạn chạy ngược hướng sang tỉnh bên để thăm người quen rồi mới về nhà.
Vùng xám hay gặp nhất là đưa đón con và đi chợ. Cách nhìn phổ biến là: nếu điểm dừng nằm trên hoặc sát tuyến đường thường đi, dừng trong thời gian ngắn và việc đó gắn với sinh hoạt thường ngày, thì khả năng được chấp nhận cao hơn. Nếu tai nạn xảy ra trong lúc đang ở đoạn đường đi riêng ra khỏi tuyến, khả năng bị từ chối cao hơn. Không có câu trả lời chung cho mọi vụ; chính vì vậy bạn nên mô tả trung thực lộ trình, đừng tự giấu điểm dừng, vì giấu rồi bị phát hiện còn làm hỏng cả phần lời khai đúng.
Giấy tờ nên gom ngay sau va chạm trên đường
Tai nạn trên đường đi có đặc thù là xảy ra ngoài tầm mắt của công ty, nên gánh chứng minh dồn vào người lao động và gia đình. Bảng dưới liệt kê những thứ nên có, ai giữ và vì sao cần.
| Giấy tờ – chứng cứ | Ai lập hoặc giữ | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Biên bản tai nạn giao thông, sơ đồ hiện trường hoặc văn bản xác nhận của công an nơi xảy ra | Công an tiếp nhận vụ việc | Chứng minh có tai nạn, thời điểm, địa điểm; là giấy tờ đặc thù của hồ sơ tai nạn trên đường |
| Văn bản xác nhận của chính quyền cấp xã nơi xảy ra tai nạn (khi không có biên bản công an) | Uỷ ban nhân dân cấp xã | Thay thế khi va chạm nhỏ, công an không lập hồ sơ; nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội có chấp nhận không |
| Giấy ra viện, tóm tắt bệnh án, phiếu cấp cứu | Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh | Chứng minh thương tích và quá trình điều trị; dùng cho giám định |
| Bảng chấm công, lịch ca, tin nhắn giao việc | Công ty, tổ trưởng, chính bạn | Chứng minh khoảng thời gian hợp lý |
| Hồ sơ nhân sự ghi nơi ở, hợp đồng thuê nhà | Công ty, chính bạn | Chứng minh điểm đầu của tuyến đường |
| Lời xác nhận của người chứng kiến, ảnh hiện trường | Người đi đường, người thân | Bổ sung khi các giấy tờ trên thiếu chi tiết |
Nếu bạn còn nằm viện, người nhà nên báo cho công ty sớm và hỏi bộ phận nhân sự đã có ai liên hệ công an nơi xảy ra chưa. Để vài tuần sau mới đi xin xác nhận, người chứng kiến đã khó tìm, đoạn camera ven đường có thể đã bị ghi đè.
Từ hôm va chạm tới khi được công nhận: các bước nên đi
Thủ tục cụ thể tuỳ nơi tiếp nhận, nhưng trình tự chung có thể đi như sau. Mỗi bước nên giữ bản sao những gì đã nộp.
- Cấp cứu và điều trị trước; báo cho công ty càng sớm càng tốt, nói rõ tai nạn xảy ra trên đường đi làm hay đường về, ở đâu, lúc mấy giờ.
- Người nhà liên hệ công an nơi xảy ra va chạm để xin biên bản hoặc văn bản xác nhận; nếu va chạm không có công an xử lý, hỏi chính quyền cấp xã nơi xảy ra về việc xác nhận.
- Công ty tổ chức điều tra hoặc tiếp nhận kết quả điều tra theo thẩm quyền, lập hồ sơ tai nạn; bạn đọc kỹ phần mô tả lộ trình và thời gian trước khi ký vào bất cứ biên bản nào.
- Khi thương tích điều trị ổn định, công ty giới thiệu bạn đi giám định mức suy giảm khả năng lao động tại Hội đồng giám định y khoa.
- Công ty lập hồ sơ đề nghị hưởng chế độ gửi cơ quan bảo hiểm xã hội; bạn theo dõi kết quả và hỏi lại nếu hồ sơ bị trả về vì thiếu giấy tờ.
Thời hạn từng bước và mẫu biểu có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn; khi nộp, hãy đối chiếu danh mục giấy tờ trên Cổng Dịch vụ công hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng.
Quyền lợi khác gì so với tai nạn ngay tại nơi làm việc
Về phần quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, người bị tai nạn trên đường đi – về được công nhận thì hưởng như các trường hợp tai nạn lao động khác: trợ cấp một lần hoặc hằng tháng tuỳ mức suy giảm khả năng lao động, dưỡng sức phục hồi sức khoẻ, hỗ trợ phương tiện trợ giúp sinh hoạt nếu cần. Điều kiện vẫn là có tham gia bảo hiểm và mức suy giảm từ 5% trở lên.
Khác biệt nằm ở phần trách nhiệm riêng của công ty. Với tai nạn tại nơi làm việc không hoàn toàn do lỗi người lao động, công ty có nghĩa vụ bồi thường theo các mức tính bằng tháng lương. Với tai nạn trên đường đi – về, văn bản hướng dẫn hiện hành nhìn chung chỉ đặt ra khoản trợ cấp ở mức thấp hơn, tương tự trường hợp người lao động có lỗi. Lý do là công ty không kiểm soát được đường sá và cách lái xe của người khác. Mức cụ thể nên đối chiếu văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực tại thời điểm xảy ra tai nạn.
Nếu va chạm do người khác gây ra, bạn còn quyền yêu cầu người gây tai nạn bồi thường thiệt hại về sức khoẻ theo Bộ luật Dân sự, độc lập với chế độ tai nạn lao động. Hai đường này đi song song; hãy giữ bản sao giấy tờ cho cả hai.
Những trường hợp hay bị từ chối và cách tránh tự làm khó mình
Khai lộ trình không khớp nhau. Lời khai ban đầu ở bệnh viện nói đi chơi, lời khai sau với công ty lại nói đi làm. Chi tiết nhỏ như vậy đủ khiến hồ sơ bị nghi ngờ. Nói đúng ngay từ đầu, kể cả các điểm dừng.
Tai nạn do mâu thuẫn riêng. Bị người quen chặn đường đánh vì chuyện nợ nần trên đường về là tai nạn do mâu thuẫn cá nhân không liên quan công việc, thuộc diện luật loại trừ khỏi chế độ quỹ. Người bị hại vẫn có đường đòi bồi thường dân sự và trình báo, nhưng không qua chế độ tai nạn lao động.
Sử dụng ma tuý, chất gây nghiện trái phép. Đây là trường hợp loại trừ rõ trong luật. Về rượu bia, khi kết quả kiểm tra nồng độ cồn vượt mức cho phép, hồ sơ thường bị xem xét rất kỹ; hãy đối chiếu quy định hiện hành thay vì nghe truyền miệng.
Không có giấy tờ xác nhận nơi xảy ra. Tự ngã xe một mình trên đường vắng, không gọi ai, hôm sau mới đi khám. Hồ sơ kiểu này dễ bị trả về vì không chứng minh được tai nạn xảy ra trên tuyến đường đi làm. Nếu có thể, gọi người hỗ trợ ngay tại chỗ, chụp lại vị trí, nhờ người dân xung quanh xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm bằng xe đưa đón của công ty bị tai nạn thì có được tính không?
Thường có, vì đây là tuyến đường đi làm trong thời gian hợp lý và lại do công ty tổ chức. Ngoài chế độ tai nạn lao động, đơn vị vận tải hoặc chủ xe còn có thể có trách nhiệm bồi thường dân sự và bảo hiểm của xe. Giữ đủ giấy tờ điều trị và biên bản của công an nơi xảy ra.
Đang trên đường về nhưng ghé đón con ở trường rồi mới bị tai nạn thì sao?
Đây là vùng xám. Nếu trường nằm trên hoặc sát tuyến đường thường đi và thời gian dừng ngắn, khả năng được xem xét cao hơn. Nếu phải đi một hướng khác hẳn, khả năng bị từ chối cao hơn. Hãy khai đúng lộ trình và để cơ quan có thẩm quyền đánh giá.
Va chạm nhẹ, công an không lập biên bản thì lấy giấy gì thay?
Bạn có thể đề nghị chính quyền cấp xã nơi xảy ra xác nhận, kèm lời của người chứng kiến và giấy tờ khám chữa bệnh. Trước khi nộp, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng xem giấy tờ thay thế nào được chấp nhận để khỏi phải đi lại nhiều lần.
Tai nạn trên đường đi làm có được công ty bồi thường như tai nạn trong xưởng không?
Không hẳn. Phần quỹ bảo hiểm thì hưởng như tai nạn lao động khác, còn phần của công ty theo hướng dẫn hiện hành thường là trợ cấp ở mức thấp hơn khoản bồi thường áp dụng cho tai nạn tại nơi làm việc. Hãy đối chiếu văn bản đang có hiệu lực khi xảy ra tai nạn.
Suy giảm khả năng lao động dưới 5% thì có được gì không?
Dưới 5% thì không đủ điều kiện hưởng trợ cấp từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động. Tuy vậy, những quyền như được chi trả chi phí y tế theo quy định hay được trả lương trong thời gian điều trị vẫn cần xem riêng, và nếu có người gây tai nạn thì bạn vẫn có quyền đòi bồi thường dân sự.
Làm hai công ty, bị tai nạn trên đường từ công ty này sang công ty kia thì tính cho ai?
Trường hợp này phức tạp vì tuyến đường không còn là nơi ở đến nơi làm việc theo nghĩa thông thường. Cách xác định phụ thuộc hồ sơ cụ thể và hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội; bạn nên báo cho cả hai nơi và hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi lập hồ sơ.