Sau khi điều trị ổn định, người bị tai nạn lao động được người sử dụng lao động sắp xếp công việc phù hợp với sức khoẻ theo kết luận của Hội đồng giám định y khoa; khi phải chuyển nghề vì thương tật, người lao động có thể được quỹ bảo hiểm tai nạn lao động hỗ trợ học nghề, ngoài các chế độ phục hồi chức năng và dưỡng sức theo điều kiện luật định.
Quay lại làm việc là giai đoạn ít được nói tới nhưng quyết định cuộc sống lâu dài của người bị nạn. Nhiều người trở lại đúng vị trí cũ trong khi tay còn yếu, gặp tai nạn lần hai; nhiều người khác ngại đề nghị đổi việc vì sợ bị coi là gánh nặng. Bài này viết cho cả người lao động và người làm nhân sự: quyền và nghĩa vụ hai bên, cách trao đổi, những hỗ trợ có thể đề nghị. Việc chấm dứt hợp đồng với người đang điều trị là chủ đề riêng, không nằm trong bài này.
Căn cứ để bố trí lại công việc
Biên bản giám định y khoa không chỉ ghi tỷ lệ suy giảm mà thường có nhận xét về khả năng lao động, những loại công việc nên tránh. Đây là căn cứ chính để công ty bố trí lại. Nếu biên bản không ghi rõ, người lao động có thể xin ý kiến bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ phục hồi chức năng về những hạn chế cụ thể: không mang vác quá một mức nặng, không đứng lâu, không làm trên cao.
Luật đặt trách nhiệm sắp xếp công việc phù hợp với sức khoẻ lên người sử dụng lao động. "Phù hợp" không có nghĩa là công việc nhẹ nhàng nhất hay lương cao nhất; nó có nghĩa là người lao động làm được mà không làm tổn thương thêm, trong phạm vi công ty có thể bố trí. Một doanh nghiệp nhỏ có ít vị trí sẽ khó hơn một nhà máy lớn, và hai bên cần nói chuyện thực tế.
Khi bố trí sang công việc khác hợp đồng, tiền lương và các điều kiện liên quan có thể phải điều chỉnh theo thoả thuận. Thay đổi lương phải theo đúng quy định của pháp luật lao động và có sự đồng ý của người lao động khi là sửa đổi hợp đồng. Mọi thoả thuận nên lập thành phụ lục hợp đồng.
Một cuộc trao đổi quay lại làm việc nên đi qua những bước nào
Không có thủ tục bắt buộc mang tên "quay lại làm việc", nhưng một trình tự gọn giúp hai bên tránh hiểu lầm:
- Người lao động báo dự kiến ngày đi làm lại, kèm giấy ra viện, kết luận giám định hoặc ý kiến bác sĩ về hạn chế.
- Bộ phận nhân sự, quản lý trực tiếp và người lao động gặp nhau, đối chiếu công việc cũ với các hạn chế: phần nào làm được, phần nào phải bỏ hoặc thay bằng thiết bị hỗ trợ.
- Thống nhất phương án: giữ vị trí cũ có điều chỉnh, chuyển vị trí, hoặc làm thử một thời gian rồi đánh giá lại.
- Lập phụ lục hợp đồng nếu thay đổi công việc, lương, giờ làm; ghi rõ ngày đánh giá lại.
- Theo dõi trong vài tuần đầu; nếu người lao động còn yếu, xem xét đề nghị nghỉ dưỡng sức theo chế độ, và nếu cần chuyển nghề hẳn thì làm hồ sơ hỗ trợ học nghề.
Ghi lại kết quả mỗi lần trao đổi bằng biên bản ngắn có chữ ký hai bên. Khi có thanh tra, kiểm tra hoặc tranh chấp, biên bản này cho thấy công ty đã làm đúng trách nhiệm và người lao động đã được hỏi ý kiến.
Hỗ trợ từ quỹ bảo hiểm cho giai đoạn quay lại
Dưỡng sức, phục hồi sức khoẻ. Người đã điều trị ổn định, trở lại làm việc trong một thời gian ngắn mà sức khoẻ chưa hồi phục có thể được nghỉ dưỡng sức. Số ngày do công ty và công đoàn cơ sở quyết định trong giới hạn luật định theo mức suy giảm. Đề nghị sớm sau khi đi làm lại.
Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp. Người bị tai nạn lao động, khi trở lại làm việc mà phải chuyển nghề vì thương tật, có thể được quỹ hỗ trợ một phần học phí học nghề theo điều kiện về mức suy giảm và việc được bố trí công việc mới. Mức và điều kiện cụ thể theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Phương tiện trợ giúp, dụng cụ chỉnh hình. Nẹp, chân tay giả, dụng cụ hỗ trợ cầm nắm đúng loại có thể giúp người lao động làm được nhiều việc hơn. Hỏi cơ sở chỉnh hình, phục hồi chức năng về chỉ định và về chế độ cấp từ quỹ.
Hỗ trợ phục hồi chức năng lao động. Quỹ có nhiệm vụ chi cho một số hoạt động phục hồi chức năng lao động theo quy định. Người lao động nên hỏi bộ phận nhân sự hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội xem mình thuộc diện nào.
Một số điều chỉnh nơi làm việc thường gặp
Điều chỉnh không phải lúc nào cũng tốn kém. Bảng dưới là ví dụ giả định về thương tật và cách điều chỉnh mà nhiều nơi đã làm.
| Hạn chế sau tai nạn | Điều chỉnh có thể cân nhắc | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bàn tay yếu, khó cầm nắm lâu | Dụng cụ có tay cầm to, chia nhỏ ca thao tác, xen việc kiểm tra bằng mắt | Tránh máy cần lực bóp liên tục |
| Khó đứng lâu do tổn thương chân | Ghế cao có tựa, bố trí công đoạn ngồi, giảm di chuyển | Lối đi không trơn, không bậc thềm cao |
| Không được mang vác nặng | Xe đẩy, chia hàng thành kiện nhỏ, ghép cặp làm việc | Ghi rõ giới hạn trong phân công |
| Thị lực một mắt suy giảm | Tránh công việc cần ước lượng khoảng cách gần máy cắt, tăng chiếu sáng | Cân nhắc vị trí không vận hành máy nguy hiểm |
| Sợ hãi, mất ngủ sau tai nạn | Không xếp lại đúng máy gây tai nạn trong thời gian đầu, tạo điều kiện đi khám chuyên khoa | Không xem nhẹ ảnh hưởng tâm lý |
Những điều chỉnh này mang tính tham khảo, không thay cho ý kiến của bác sĩ và người làm công tác an toàn, vệ sinh lao động ở công ty.
Phía người lao động: nói gì, giữ gì
Người bị nạn thường ngại nói về hạn chế của mình vì sợ mất việc. Nhưng im lặng rồi làm quá sức là con đường ngắn nhất dẫn tới tái phát hoặc tai nạn mới. Hãy nói rõ, cụ thể, có giấy tờ y tế kèm theo: "bác sĩ dặn không nâng quá mức này", "tay trái chưa cầm chắc được dụng cụ". Lời nói cụ thể dễ được chấp nhận hơn lời than chung chung.
Giữ một bản phụ lục hợp đồng, biên bản trao đổi, giấy tờ đề nghị dưỡng sức hoặc học nghề. Khi đi khám định kỳ, mang theo hồ sơ tai nạn để bác sĩ theo dõi đúng. Nếu thấy công việc mới vẫn làm đau tổn thương cũ, báo sớm để điều chỉnh, đừng chờ tới khi phải nhập viện.
Nếu công ty không bố trí được công việc phù hợp hoặc hai bên không thống nhất, đó là lúc cần tìm hiểu kỹ quyền của mình theo pháp luật lao động trước khi ký bất kỳ văn bản nào, đặc biệt là văn bản liên quan tới chấm dứt hợp đồng.
Khi suy giảm nặng: những lựa chọn ngoài vị trí cũ
Với người suy giảm khả năng lao động nặng, quay lại đúng nghề cũ đôi khi không còn khả thi. Điều đó không có nghĩa là hết đường làm việc. Một số lựa chọn thực tế: làm bán thời gian theo thoả thuận, chuyển sang công việc văn phòng, kiểm tra chất lượng, quản lý kho, hướng dẫn tay nghề cho người mới; làm việc từ xa với những công việc phù hợp.
Ví dụ giả định: chị L làm thợ may công nghiệp, sau tai nạn mất chức năng hai ngón tay phải, không còn chạy máy tốc độ cao được. Công ty và chị thống nhất chuyển sang khâu kiểm hàng, có ghế tựa và đèn chiếu riêng, lương điều chỉnh theo phụ lục hợp đồng. Song song, chị đăng ký học một khoá nghiệp vụ kho vận, đề nghị quỹ hỗ trợ một phần học phí. Một năm sau chị chuyển sang làm thủ kho tại chính công ty.
Người suy giảm rất nặng có thể phải tính tới chế độ hưu trí trong điều kiện suy giảm khả năng lao động, nếu đáp ứng điều kiện về tuổi và thời gian đóng theo pháp luật bảo hiểm xã hội. Điều kiện này đã thay đổi qua các lần sửa luật; hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi quyết định nghỉ hẳn, để so sánh đầy đủ các phương án.
Phía công ty: giữ người, giữ an toàn
Với doanh nghiệp, giữ lại một người lao động có kinh nghiệm sau tai nạn thường rẻ hơn tuyển và đào tạo người mới. Người quay lại còn là người hiểu rõ nhất vì sao tai nạn xảy ra, có thể đóng góp vào việc sửa quy trình, cải tạo máy móc. Nhiều nơi mời người từng bị nạn tham gia buổi huấn luyện an toàn cho công nhân mới, kể lại bằng trải nghiệm thật.
Công ty cũng nên nhìn lại vị trí đã xảy ra tai nạn trước khi xếp người khác vào. Thiết bị đã sửa chưa, quy trình đã cập nhật chưa, người mới đã được huấn luyện chưa. Nếu chưa, việc bố trí lại cho người bị nạn chỉ chuyển rủi ro sang người khác.
Ở doanh nghiệp có tổ chức công đoàn hoặc bộ phận an toàn, vệ sinh lao động, nên mời họ tham gia buổi trao đổi quay lại làm việc. Người làm công tác an toàn nhìn ra những rủi ro mà quản lý sản xuất dễ bỏ qua, còn công đoàn giúp người lao động yên tâm nói thật về sức khoẻ của mình.
Cuối cùng, mọi thay đổi về công việc, lương, giờ làm cần đúng pháp luật lao động và có văn bản. Một phụ lục hợp đồng rõ ràng bảo vệ cả hai bên khi có thanh tra, kiểm tra hay khi người lao động đề nghị xác nhận để làm hồ sơ hưởng chế độ.
Câu hỏi thường gặp
Sau tai nạn lao động, công ty có bắt buộc phải nhận lại vào làm không?
Người lao động bị tai nạn lao động có quyền được bố trí công việc phù hợp sau điều trị theo kết luận giám định. Việc công ty có được chấm dứt hợp đồng trong giai đoạn điều trị hay sau đó thuộc các quy định riêng của pháp luật lao động, cần xem kỹ từng trường hợp.
Chuyển sang việc nhẹ hơn thì công ty có được giảm lương không?
Thay đổi công việc, tiền lương là sửa đổi hợp đồng lao động, cần sự thoả thuận của hai bên và phải đúng quy định về tiền lương. Hai bên nên lập phụ lục hợp đồng ghi rõ công việc mới, mức lương và ngày đánh giá lại.
Hỗ trợ học nghề khi chuyển nghề sau tai nạn lao động được bao nhiêu?
Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động có chính sách hỗ trợ một phần học phí học nghề cho người phải chuyển nghề khi trở lại làm việc, theo điều kiện về mức suy giảm. Mức hỗ trợ cụ thể theo văn bản hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng.
Đi làm lại rồi mà vẫn mệt, đau thì có được nghỉ dưỡng sức không?
Có thể, nếu bạn đã điều trị ổn định và trở lại làm việc trong khoảng thời gian luật định mà sức khoẻ chưa hồi phục. Số ngày nghỉ do công ty và công đoàn cơ sở quyết định trong giới hạn theo mức suy giảm. Đề nghị sớm sau khi đi làm lại.
Có nên quay lại đúng chiếc máy đã gây tai nạn không?
Không nên vội. Trước hết cần chắc chắn nguyên nhân đã được khắc phục và bạn đủ sức khoẻ cho thao tác đó. Nếu vẫn còn sợ hãi hay mất ngủ, hãy nói với quản lý để được bố trí tạm việc khác và đi khám chuyên khoa khi cần.