Trong vụ án cố ý gây thương tích, người bị hại không chỉ là người làm chứng cho chính mình. Bộ luật Tố tụng hình sự trao cho bị hại một loạt quyền: được thông báo và giải thích quyền, đưa ra chứng cứ và yêu cầu, đề nghị giám định, được biết kết quả điều tra, đề nghị hình phạt và mức bồi thường, có người bảo vệ quyền lợi, tham gia phiên toà, kháng cáo, khiếu nại và được bảo vệ khi bị đe doạ.
Nhiều người bị hại không dùng tới những quyền này vì không biết chúng tồn tại, hoặc ngại "làm phiền" cơ quan nhà nước. Bài này liệt kê từng quyền theo thứ tự bạn sẽ cần tới trong một vụ án, kèm cách dùng sao cho đúng lúc, đúng chỗ.
Danh mục quyền chính của người bị hại
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành, người bị hại có các nhóm quyền chính sau. Một số quyền chỉ phát sinh ở giai đoạn nhất định.
- Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ của mình ngay khi tham gia tố tụng.
- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; trình bày ý kiến về chứng cứ và đề nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, đánh giá.
- Đề nghị giám định, định giá tài sản theo quy định.
- Được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án.
- Đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch khi có căn cứ cho rằng họ không vô tư.
- Đề nghị hình phạt, mức bồi thường thiệt hại và biện pháp bảo đảm bồi thường.
- Tham gia phiên toà, trình bày ý kiến, đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo và người khác, tranh luận để bảo vệ quyền lợi.
- Tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình.
- Được xem biên bản phiên toà; kháng cáo bản án, quyết định của toà án.
- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền.
- Được bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản khi bị đe doạ.
Song song với quyền là nghĩa vụ: có mặt theo giấy triệu tập, chấp hành quyết định và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Vắng mặt nhiều lần không có lý do chính đáng có thể khiến bạn bị áp giải và làm chậm chính vụ án của mình.
Quyền được biết: đừng ngồi chờ
Nhiều người bị hại sau khi trình báo chỉ chờ điện thoại. Tháng này qua tháng khác không có tin, họ kết luận "vụ việc bị chìm". Thực ra luật đặt ra thời hạn cho việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và thời hạn điều tra, có thể gia hạn trong những trường hợp nhất định. Bạn có quyền được thông báo kết quả giải quyết: khởi tố hay không khởi tố, tạm đình chỉ hay đình chỉ.
Cách làm chủ động là ghi lại tên điều tra viên, cán bộ thụ lý, ngày bạn nộp đơn và các giấy tờ đã nhận. Sau một khoảng thời gian hợp lý mà không có thông tin, bạn có thể làm văn bản đề nghị cho biết tiến độ giải quyết. Văn bản lịch sự, ngắn gọn, nêu số thụ lý nếu có, thường được phản hồi tốt hơn những cuộc gọi liên tục.
Quyết định không khởi tố vụ án phải được gửi cho người đã tố giác hoặc đã yêu cầu. Nếu nhận được quyết định này mà bạn không đồng ý, đó là lúc dùng quyền khiếu nại. Thời hạn khiếu nại tính từ ngày nhận quyết định và không dài, nên đừng để giấy tờ nằm im.
Một thói quen nhỏ mà hữu ích: lập một tập hồ sơ riêng cho vụ việc, xếp theo ngày. Mỗi lần nhận giấy triệu tập, quyết định, biên bản, bạn đánh số và ghi ngày nhận vào góc giấy. Khi cần khiếu nại hay kháng cáo, ngày nhận chính là mốc tính thời hạn, và tập hồ sơ gọn gàng giúp người bảo vệ quyền lợi, nếu bạn thuê sau này, nắm vụ việc nhanh hơn nhiều. Nếu bạn chuyển chỗ ở hoặc đổi số liên lạc trong lúc vụ án đang giải quyết, hãy báo cho cơ quan thụ lý bằng văn bản để giấy tờ không bị gửi nhầm chỗ.
Quyền đưa chứng cứ và đề nghị giám định
Chứng cứ bạn có thể chủ động nộp. Ảnh vết thương chụp theo từng ngày, hồ sơ cấp cứu, đoạn video từ điện thoại của người chứng kiến, tin nhắn đe doạ trước sự việc, danh sách người làm chứng. Nộp kèm văn bản liệt kê, để có bằng chứng là bạn đã nộp.
Giám định là bắt buộc trong loại vụ này. Khi cần xác định tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ, cơ quan tố tụng bắt buộc phải trưng cầu giám định. Bạn có quyền đề nghị giám định, đề nghị giám định bổ sung khi có tổn thương bị bỏ sót, hoặc giám định lại khi có căn cứ nghi ngờ kết luận.
Khi đề nghị giám định không được chấp nhận. Luật cho phép người đề nghị giám định, trong một số trường hợp, tự mình yêu cầu giám định nếu cơ quan có thẩm quyền không chấp nhận đề nghị. Điều kiện và trình tự cụ thể nên hỏi người bảo vệ quyền lợi hoặc chính cơ quan đang thụ lý trước khi làm.
Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng. Nếu có căn cứ cho rằng điều tra viên, kiểm sát viên hay người giám định có quan hệ thân thích với người gây thương tích, hoặc có lý do khác để nghi ngờ không vô tư, bạn có quyền đề nghị thay đổi. Đề nghị cần có lý do cụ thể, không dựa trên cảm giác.
Người bảo vệ quyền lợi của bị hại: ai có thể làm và làm được gì
Bạn có thể tự bảo vệ mình, nhưng cũng có quyền nhờ người khác. Bảng dưới tóm tắt những người có thể được đăng ký làm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại.
| Người có thể làm | Điều kiện chung | Việc họ làm được |
|---|---|---|
| Luật sư | Có chứng chỉ hành nghề, được bạn mời hoặc qua trợ giúp pháp lý | Đọc, sao chụp hồ sơ theo quy định; thu thập tài liệu; tham gia hỏi, tranh luận tại phiên toà |
| Trợ giúp viên pháp lý | Thuộc tổ chức trợ giúp pháp lý nhà nước; bạn thuộc diện được trợ giúp | Như trên, không thu phí đối với người thuộc diện |
| Bào chữa viên nhân dân hoặc người đại diện | Theo quy định của luật, được cơ quan tố tụng chấp nhận đăng ký | Hỗ trợ trình bày, đưa tài liệu, tham gia phiên toà |
| Người đại diện theo pháp luật | Cha mẹ, người giám hộ khi bị hại dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần | Thực hiện quyền thay cho bị hại |
Người thuộc diện trợ giúp pháp lý miễn phí, như người nghèo, trẻ em, người khuyết tật và một số nhóm khác theo luật, có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố nơi mình sống. Đối tượng cụ thể và giấy tờ chứng minh nên kiểm tra trực tiếp tại trung tâm.
Tại phiên toà và sau phiên toà
Tại phiên toà, bị hại có quyền trình bày ý kiến, đề nghị hỏi bị cáo và người làm chứng, tranh luận về chứng cứ, về tội danh và về mức bồi thường. Bạn không cần nói hay; hãy chuẩn bị trước một tờ giấy ghi ba bốn điểm chính: thiệt hại thực tế, ảnh hưởng tới cuộc sống, yêu cầu bồi thường cụ thể, và ý kiến về hình phạt nếu bạn muốn nêu.
Sau phiên toà, bạn có quyền xem biên bản phiên toà và yêu cầu ghi sửa đổi, bổ sung nếu biên bản thiếu hoặc sai ý kiến của bạn. Bạn có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm. Điểm hay bị hiểu nhầm: bị hại có thể kháng cáo cả phần hình phạt, ví dụ đề nghị tăng hình phạt hoặc cho rằng tội danh chưa đúng, chứ không chỉ phần bồi thường. Kháng cáo phải trong thời hạn luật định.
Ví dụ giả định: bà N. bị đánh gãy tay, toà sơ thẩm tuyên bồi thường nhưng không tính khoản thu nhập mất của con gái bà, người nghỉ việc ba tuần để chăm mẹ. Bà có giấy xác nhận nghỉ không lương của nơi con làm việc nhưng chưa nộp. Đây là căn cứ cụ thể để kháng cáo phần bồi thường, kèm tài liệu bổ sung.
Quyền được bảo vệ khi bị đe doạ, và khi nào cần người làm nghề
Trong vụ cố ý gây thương tích, người bị hại đôi khi tiếp tục bị đe doạ để rút đơn, thay đổi lời khai hoặc không ra toà. Bộ luật Tố tụng hình sự có chế định bảo vệ người bị hại, người làm chứng và người thân thích của họ khi tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản bị đe doạ. Bạn có thể đề nghị cơ quan đang thụ lý áp dụng biện pháp bảo vệ, kèm thông tin cụ thể về lời đe doạ.
Song song, giữ mọi dấu vết: tin nhắn, ghi âm hợp pháp các cuộc gọi đến số của bạn, tên người đến nhà, biển số xe lạ đỗ lâu trước cửa. Không tự đối đầu, không trả đũa; mọi hành vi đáp trả có thể biến bạn từ người bị hại thành người bị xử lý.
Không phải vụ nào cũng cần thuê người bảo vệ quyền lợi. Nhưng nên cân nhắc khi thương tích nặng, bạn bị đe doạ, có nhiều người gây thương tích, có dấu hiệu bất thường trong giải quyết, hoặc khoản bồi thường lớn. Nếu chưa chắc mình có cần hay không, có thể mô tả tình huống và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hướng đi ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hại có được đọc hồ sơ vụ án không?
Người bị hại có quyền được thông báo kết quả điều tra, được xem biên bản phiên toà và các quyền khác theo luật. Việc đọc, sao chụp toàn bộ hồ sơ thường do người bảo vệ quyền lợi của bị hại, như luật sư, thực hiện theo quy định tố tụng.
Bị hại có được kháng cáo phần hình phạt không?
Có. Bị hại có quyền kháng cáo bản án sơ thẩm, kể cả phần hình phạt và tội danh, không chỉ phần bồi thường. Kháng cáo phải làm trong thời hạn luật định và nên nêu rõ lý do, kèm tài liệu nếu có.
Lâu không thấy công an báo kết quả thì làm sao?
Bạn có quyền được thông báo kết quả giải quyết tố giác và kết quả điều tra. Có thể làm văn bản đề nghị cho biết tiến độ, nêu ngày nộp đơn và số thụ lý nếu có. Nếu quá thời hạn mà không được giải quyết, bạn có quyền khiếu nại.
Không đồng ý quyết định không khởi tố thì làm gì?
Bạn có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố tới cơ quan đã ban hành hoặc viện kiểm sát cùng cấp theo quy định. Thời hạn khiếu nại không dài, tính từ ngày nhận quyết định, nên cần làm sớm và kèm lý do cụ thể.
Ai được làm người bảo vệ quyền lợi cho bị hại?
Luật sư, trợ giúp viên pháp lý, bào chữa viên nhân dân và một số người khác theo quy định có thể được đăng ký làm người bảo vệ quyền lợi cho bị hại. Người thuộc diện trợ giúp pháp lý có thể được hỗ trợ miễn phí.
Bị đe doạ sau khi trình báo thì có được bảo vệ không?
Có. Luật có chế định bảo vệ người bị hại, người làm chứng và người thân của họ khi bị đe doạ. Bạn đề nghị cơ quan đang thụ lý áp dụng biện pháp bảo vệ, kèm tin nhắn, tên người, thời gian cụ thể của lời đe doạ.