Một vụ kiện đòi bồi thường khi bị thương thường đi qua năm chặng chính: thụ lý, chuẩn bị xét xử (gồm thu thập chứng cứ, giám định nếu cần), phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải, phiên toà sơ thẩm, và giai đoạn sau bản án. Biết trước mình đang ở chặng nào giúp bạn không hoảng khi nhận giấy triệu tập và không lỡ những mốc có hậu quả pháp lý.
Bài này mô tả từng chặng theo góc nhìn của người khởi kiện: chuyện gì diễn ra, bạn cần chuẩn bị gì, mốc nào không được bỏ lỡ. Thời hạn tố tụng cụ thể có thể được điều chỉnh qua các lần sửa luật; con số trong bài là nguyên lý, bạn đối chiếu văn bản của toà gửi cho mình.
Năm chặng của vụ án và việc của bạn ở mỗi chặng
Bảng dưới là bản đồ tổng quát. Thực tế có vụ đi nhanh vì hoà giải thành ngay ở chặng ba, có vụ dừng lâu ở chặng hai vì chờ giám định.
| Chặng | Điều gì diễn ra | Bạn cần làm |
|---|---|---|
| Thụ lý | Toà xác nhận đủ điều kiện, vào sổ thụ lý, thông báo cho các bên | Lưu thông báo thụ lý, ghi số vụ án để dùng cho mọi văn bản sau |
| Chuẩn bị xét xử | Bị đơn gửi ý kiến, có thể phản tố; toà lấy lời khai, thu thập chứng cứ, trưng cầu giám định | Bổ sung chứng cứ, trả lời yêu cầu của toà đúng hạn, theo dõi giám định |
| Phiên họp công khai chứng cứ và hoà giải | Các bên xem chứng cứ của nhau, trình bày, thẩm phán tiến hành hoà giải | Mang bảng tính các khoản, cân nhắc phương án hoà giải |
| Phiên toà sơ thẩm | Hội đồng xét xử nghe các bên, xem xét chứng cứ, tranh tụng, nghị án, tuyên án | Có mặt đúng giờ hoặc có người đại diện; chuẩn bị bài trình bày ngắn |
| Sau bản án | Thời hạn kháng cáo, kháng nghị; bản án có hiệu lực thì thi hành | Xin bản án, cân nhắc kháng cáo, làm đơn yêu cầu thi hành án |
Trong suốt các chặng, toà liên lạc với bạn chủ yếu qua văn bản tống đạt theo địa chỉ ghi trong đơn. Đổi chỗ ở, đổi số điện thoại mà không báo cho toà là cách nhanh nhất để lỡ một giấy triệu tập quan trọng.
Sau khi thụ lý: ý kiến của bị đơn và yêu cầu phản tố
Khi thụ lý, toà gửi thông báo cho bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Bị đơn có thời hạn để gửi văn bản ghi ý kiến về yêu cầu của bạn và tài liệu kèm theo. Đây là lúc bạn biết bên kia phản bác điểm nào: không có lỗi, lỗi một phần, số tiền quá cao, đã trả đủ, hay người phải chịu trách nhiệm là người khác.
Bị đơn còn có thể đưa ra yêu cầu phản tố, tức là yêu cầu ngược lại đối với bạn trong cùng vụ án. Trong vụ tai nạn giao thông, phản tố hay gặp là đòi bạn bồi thường thiệt hại xe của họ vì cho rằng bạn cũng có lỗi. Phản tố không có nghĩa là bạn yếu thế; nó chỉ có nghĩa là toà sẽ xem xét cả hai chiều trong cùng một lần.
Bạn được quyền tiếp cận ý kiến và tài liệu của bị đơn. Nên đọc kỹ và chuẩn bị phản hồi bằng văn bản cho từng điểm: điểm nào có chứng cứ phản bác, điểm nào cần bổ sung, điểm nào có thể chấp nhận để thu hẹp tranh chấp. Thu hẹp tranh chấp sớm giúp phiên hoà giải và phiên toà tập trung vào chỗ thật sự còn bất đồng.
Giám định trong vụ án và chuyện tạm đình chỉ
Khi nào toà trưng cầu giám định. Nếu chưa có kết luận giám định về mức độ thương tích, hoặc một bên không đồng ý với kết luận đã có, đương sự có thể đề nghị toà trưng cầu. Toà cũng có thể tự trưng cầu khi thấy cần để giải quyết vụ án.
Giám định bổ sung, giám định lại. Khi kết luận chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc có căn cứ cho thấy không chính xác, có thể đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại theo luật. Không đồng ý với kết luận chỉ vì con số thấp hơn mong muốn thì không đủ lý do.
Tạm đình chỉ chờ kết quả. Trong thời gian chờ kết quả giám định, toà có thể tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Thời gian tạm đình chỉ không tính vào thời hạn chuẩn bị xét xử, nên vụ án có thể kéo dài hơn dự kiến. Đây là lý do nhiều người chủ động giám định trước khi nộp đơn.
Chi phí giám định. Người đề nghị trưng cầu thường phải tạm ứng; cuối vụ án toà quyết định ai chịu. Hãy hỏi rõ khoản này ngay khi nộp đề nghị, vì việc miễn án phí không tự động bao gồm nó.
Phiên họp công khai chứng cứ và hoà giải: diễn ra ra sao
Trước khi đưa vụ án ra xét xử, thẩm phán mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Với loại việc đòi bồi thường, phiên này thường đi theo các bước:
- Thẩm phán kiểm tra sự có mặt, tư cách của những người tham gia.
- Các bên trình bày yêu cầu, ý kiến của mình và cho biết đã giao nộp những tài liệu gì; thẩm phán công bố chứng cứ có trong hồ sơ.
- Các bên có thể đề nghị bổ sung chứng cứ, triệu tập người làm chứng, đưa thêm người tham gia tố tụng.
- Thẩm phán tiến hành hoà giải: phân tích, gợi mở để các bên tự thoả thuận số tiền và cách trả.
- Nếu hoà giải thành, toà lập biên bản; hết một thời hạn ngắn mà không bên nào thay đổi ý kiến, toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận, có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo.
- Nếu hoà giải không thành, toà ra quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Trước phiên họp, nên tính sẵn mức tối thiểu bạn có thể chấp nhận và phương án trả (một lần, nhiều đợt, có bảo đảm). Quyết định tại chỗ khi chưa chuẩn bị dễ dẫn tới hoặc từ chối một đề nghị hợp lý, hoặc nhận một con số mà về nhà mới thấy thiếu.
Phiên toà sơ thẩm và hậu quả của việc vắng mặt
Phiên toà sơ thẩm do hội đồng xét xử gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân tiến hành, trừ trường hợp luật cho phép một thẩm phán xét xử. Các bên lần lượt trình bày, hỏi và trả lời, tranh luận; hội đồng xét xử xem xét chứng cứ, nghị án rồi tuyên án. Bạn được trình bày bằng lời và nộp bản trình bày viết. Một bản trình bày ngắn, theo thứ tự từng khoản tiền và chứng cứ của khoản đó, giúp hội đồng theo dõi tốt hơn mọi lời kể dài.
Vắng mặt là rủi ro lớn nhất ở chặng này. Nếu nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt, không có đơn đề nghị xét xử vắng mặt và không vì sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan, thì bị coi như từ bỏ việc khởi kiện và toà đình chỉ giải quyết yêu cầu. Người đang điều trị nên làm đơn đề nghị xét xử vắng mặt hoặc uỷ quyền cho người khác tham gia, kèm giấy tờ y tế, ngay khi biết mình không thể đến.
Nếu bị đơn vắng mặt lần thứ hai không có lý do, toà vẫn có thể xét xử vắng mặt họ. Vì vậy sự vắng mặt của bên kia không làm vụ án dừng mãi; điều quan trọng là bạn có mặt hoặc có người đại diện hợp lệ.
Vụ án kéo dài bao lâu trên thực tế
Luật đặt thời hạn chuẩn bị xét xử cho vụ án dân sự tính bằng tháng kể từ ngày thụ lý, cho phép gia hạn với vụ phức tạp, và sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử thì phiên toà phải mở trong một thời hạn ngắn tiếp theo. Trên giấy, một vụ thương tích đơn giản có thể xong ở cấp sơ thẩm trong vòng nửa năm.
Trên thực tế, các yếu tố kéo dài hay gặp gồm: chờ kết quả giám định; khó tống đạt cho bị đơn ở xa hoặc đã chuyển chỗ ở; phải đưa thêm người vào tham gia tố tụng; một bên xin hoãn phiên toà với lý do chính đáng; chờ kết quả giải quyết một vụ việc khác có liên quan như vụ án hình sự. Thời gian tạm đình chỉ không tính vào thời hạn chuẩn bị xét xử.
Bạn không điều khiển được tốc độ của toà, nhưng có thể tránh làm chậm vụ án vì phía mình: nộp đủ chứng cứ sớm, ghi đúng địa chỉ các bên, trả lời văn bản của toà đúng hạn, và chủ động giám định trước nếu có thể. Nếu thấy vụ án dừng lâu không rõ lý do, bạn có quyền làm văn bản hỏi tiến độ gửi thẩm phán được phân công.
Sau phiên sơ thẩm: kháng cáo và hiệu lực bản án
Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay. Đương sự có quyền kháng cáo trong thời hạn luật định, thường tính từ ngày tuyên án nếu có mặt, hoặc từ ngày nhận được bản án hay bản án được niêm yết nếu vắng mặt có lý do. Viện kiểm sát cũng có quyền kháng nghị. Hết thời hạn mà không có kháng cáo, kháng nghị thì bản án có hiệu lực pháp luật.
Quyết định có kháng cáo hay không nên dựa trên phần quyết định cụ thể của bản án, không dựa trên cảm giác thắng hay thua. Ví dụ giả định: bạn đòi năm khoản, toà chấp nhận bốn và bác khoản tổn thất tinh thần ở mức bạn đề nghị. Câu hỏi là phần bị bác có chứng cứ mới hoặc lập luận đủ mạnh để cấp phúc thẩm xem xét lại không, và thời gian thêm có xứng với khoản chênh lệch không.
Thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm thuộc phần tố tụng chuyên sâu, chỉ nhắc ở đây. Khi bản án có hiệu lực mà bên kia không tự nguyện trả, bước tiếp theo là làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành.
Câu hỏi thường gặp
Đang nằm viện mà toà triệu tập thì phải làm sao?
Bạn gửi ngay cho toà đơn trình bày lý do kèm giấy xác nhận đang điều trị, đề nghị hoãn hoặc xét xử vắng mặt, hoặc uỷ quyền cho người khác tham gia thay. Đừng im lặng, vì vắng mặt lần thứ hai không lý do có thể dẫn tới đình chỉ giải quyết yêu cầu.
Hoà giải thành ở toà rồi có được đổi ý không?
Sau khi lập biên bản hoà giải thành, các bên có một thời hạn ngắn để thay đổi ý kiến. Hết thời hạn đó mà không ai thay đổi, toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận; quyết định này có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm.
Bị đơn phản tố đòi tiền sửa xe thì có ảnh hưởng tới khoản bồi thường của mình không?
Toà xem xét cả hai yêu cầu trong cùng vụ án. Nếu xác định bạn cũng có lỗi, khoản bạn được bồi thường có thể giảm theo mức lỗi và bạn có thể phải bồi thường một phần thiệt hại cho bên kia. Hai khoản có thể được bù trừ khi thi hành.
Có cần thuê luật sư để ra phiên toà không?
Không bắt buộc. Bạn có thể tự trình bày hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Với vụ có giám định tranh chấp, nhiều bên cùng chịu trách nhiệm hoặc số tiền lớn, có người làm nghề đi cùng giúp lập luận chặt chẽ hơn.
Toà tạm đình chỉ vụ án thì có mất quyền kiện không?
Không. Tạm đình chỉ chỉ là dừng tạm thời, chẳng hạn chờ kết quả giám định hoặc chờ giải quyết vụ việc khác liên quan. Khi lý do tạm đình chỉ không còn, toà tiếp tục giải quyết vụ án mà bạn không phải nộp đơn lại.