Tờ cam kết "tự chịu mọi rủi ro" bạn ký trước một tour leo núi, buổi chèo SUP, chuyến cắm trại hay hoạt động dã ngoại của con không xoá được trách nhiệm của bên tổ chức khi thương tích xuất phát từ lỗi của họ: thiết bị hỏng, người hướng dẫn thiếu chuyên môn, đi tiếp khi thời tiết đã xấu, không có phương án cứu hộ. Tờ cam kết chủ yếu có giá trị chứng minh bạn đã được báo về những rủi ro vốn có của hoạt động, và có thể làm tăng phần lỗi của bạn nếu bạn làm trái hướng dẫn cụ thể.
Nói cách khác, tờ giấy đó phân chia rủi ro chứ không phải tấm khiên tuyệt đối cho bên nào. Bài này giải thích vì sao, phân biệt "rủi ro vốn có" mà người tham gia chấp nhận với "rủi ro do tổ chức kém" mà bên tổ chức phải chịu, và gợi ý cách đọc tờ cam kết trước khi ký, nhất là khi bạn ký thay cho con.
Vì sao tờ cam kết không gạt được trách nhiệm của bên tổ chức
Hầu hết tờ cam kết là văn bản do bên tổ chức soạn sẵn, người tham gia chỉ điền tên và ký. Theo Bộ luật Dân sự 2015, với hợp đồng theo mẫu, điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra hợp đồng theo mẫu không có hiệu lực, trừ khi có thoả thuận khác. Người tham gia đứng ở vị trí không có cơ hội thương lượng thì không bị ràng buộc bởi việc bên kia tự miễn trách cho mình.
Khi bên tổ chức là doanh nghiệp, hộ kinh doanh bán dịch vụ trải nghiệm, bạn còn là người tiêu dùng. Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không công nhận điều khoản loại trừ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với người tiêu dùng theo quy định của pháp luật. Bên kinh doanh phải bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng khi sử dụng dịch vụ của mình.
Thêm một tầng nữa: quyền được bảo vệ tính mạng, sức khoẻ là quyền nhân thân gắn với mỗi người. Một thoả thuận trước khi có chuyện, theo đó người tham gia "từ bỏ mọi yêu cầu" kể cả khi bên kia sơ suất nghiêm trọng, rất khó được công nhận trọn vẹn.
Khi bên tổ chức không kinh doanh, như một câu lạc bộ leo núi thu phí chia đều cho chi phí chung, hay một nhóm bạn tự lập kế hoạch đi chơi, quan hệ người tiêu dùng có thể không đặt ra. Khi đó vụ việc quay về trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng thông thường: ai có hành vi gây thiệt hại, có lỗi tới đâu, người bị thương tự đặt mình vào rủi ro tới mức nào. Tờ cam kết trong những nhóm như vậy thường được xem như lời nhắc nhau về an toàn hơn là một hợp đồng.
Điều này không có nghĩa là ký xong rồi có thể làm gì cũng được. Phần tiếp theo cho thấy tờ cam kết vẫn có sức nặng ở những chỗ khác.
Rủi ro vốn có và rủi ro do tổ chức kém
Ranh giới quan trọng nhất là chấn thương xuất phát từ bản chất của hoạt động hay từ cách bên tổ chức làm. Ví dụ dưới đây đều là ví dụ giả định.
| Hoạt động | Rủi ro vốn có, người tham gia chấp nhận | Rủi ro do lỗi bên tổ chức |
|---|---|---|
| Trekking đường dài | Trượt chân trên đường mòn ướt, chuột rút, phồng chân | Dẫn đoàn đi tiếp khi đã có cảnh báo lũ quét; không có người dẫn đường bản địa ở cung khó như đã quảng cáo |
| Chèo SUP, kayak | Ngã xuống nước, mỏi tay, say nắng nhẹ | Không phát áo phao hoặc áo phao hỏng; cho chèo khi gió lớn; không có thuyền cứu hộ đi kèm |
| Cắm trại qua đêm | Côn trùng đốt, cảm lạnh khi trời trở gió | Dựng trại ở bãi ven suối đã được cảnh báo ngập; bếp ga, đèn điện lắp đặt không an toàn |
| Leo vách nhân tạo, đu dây | Va chạm nhẹ vào vách, trầy xước, căng cơ | Dây đai mòn không thay; người giữ dây không có chứng chỉ, không giám sát |
| Dã ngoại của học sinh | Té ngã khi chạy chơi bình thường | Không đủ người giám sát theo tỷ lệ cam kết; cho trẻ xuống suối không có người lớn |
Khi chấn thương nằm ở cột giữa, tờ cam kết củng cố lập luận rằng bạn đã biết và chấp nhận rủi ro đó. Khi chấn thương nằm ở cột phải, bên tổ chức phải bồi thường dù bạn đã ký.
Những gì tờ cam kết thực sự có tác dụng
Chứng minh bạn đã được thông báo rủi ro. Một tờ cam kết liệt kê rõ ràng những rủi ro cụ thể của hoạt động cho thấy bên tổ chức đã làm phần nghĩa vụ thông tin. Với những rủi ro được nêu, việc bạn "không biết" khó được chấp nhận.
Ghi nhận khai báo sức khoẻ. Nhiều tờ cam kết có phần khai bệnh tim, huyết áp, hen, thai kỳ, chấn thương cũ. Nếu bạn khai không đúng và sự cố có liên quan tới tình trạng đã giấu, phần lỗi của bạn có thể rất lớn.
Ghi nhận cam kết tuân hướng dẫn. Khi bạn đã cam kết không rời đoàn, không bơi ra ngoài khu vực, không uống rượu trước khi chèo, rồi làm trái, đó là căn cứ để giảm hoặc loại trừ phần bồi thường cho thiệt hại do chính hành vi đó gây ra.
Làm rõ phạm vi dịch vụ. Tờ cam kết đi kèm chương trình cho biết bên tổ chức hứa những gì: có cứu hộ không, tỷ lệ người hướng dẫn trên khách, thiết bị nào được cung cấp. Đây lại là thứ bạn có thể dùng ngược lại nếu họ không làm đúng.
Thể hiện việc mua bảo hiểm. Nhiều tour mạo hiểm có điều khoản về bảo hiểm du lịch, bảo hiểm tai nạn. Tờ cam kết có thể ghi bạn đã được mua hoặc phải tự mua; đọc kỹ để biết ai là người phải lo phần này.
Đọc tờ cam kết trước khi ký: những chỗ đáng dừng lại
Bạn không phải luật sư mới đọc được tờ cam kết. Chỉ cần dành vài phút cho những điểm sau, và hỏi lại người tổ chức khi thấy chưa rõ:
- Hoạt động cụ thể là gì, cấp độ khó, quãng đường, thời gian; có khớp với những gì đã quảng cáo không.
- Ai là người hướng dẫn, có chứng chỉ chuyên môn phù hợp với hoạt động không; tỷ lệ người hướng dẫn trên số khách.
- Thiết bị an toàn nào được cung cấp: áo phao, mũ, dây đai, bộ sơ cứu; ai chịu trách nhiệm kiểm tra.
- Phương án khi thời tiết xấu: có hoãn, đổi lịch, hoàn tiền không; ai là người quyết định dừng.
- Bảo hiểm: đã bao gồm trong giá chưa, loại bảo hiểm gì, mức chi trả tối đa, cách liên hệ khi có sự cố.
- Câu "tự chịu mọi trách nhiệm trong mọi trường hợp": không làm mất quyền của bạn khi bên tổ chức có lỗi, nhưng nếu thấy khó chịu, bạn có thể đề nghị sửa thành "tự chịu các rủi ro vốn có đã được thông báo".
- Chụp lại tờ cam kết đã ký, hoặc xin một bản. Rất nhiều người không còn giữ được tờ giấy khi cần đến.
Một bên tổ chức đàng hoàng sẽ sẵn lòng trả lời những câu này. Câu trả lời mập mờ là tín hiệu bạn cần cân nhắc.
Ký cam kết thay con: cha mẹ đồng ý tới đâu
Với chuyến dã ngoại, trại hè, khoá kỹ năng của trẻ, nhà trường hoặc trung tâm thường yêu cầu cha mẹ ký giấy đồng ý tham gia kèm câu "gia đình tự chịu trách nhiệm nếu có rủi ro". Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, nhưng việc đại diện là để bảo vệ quyền lợi của con chứ không phải để từ bỏ quyền được bảo vệ sức khoẻ của con.
Trong suốt thời gian trẻ do nhà trường, trung tâm quản lý, bên này có nghĩa vụ trông giữ, giám sát. Bộ luật Dân sự có quy định riêng về trách nhiệm của trường học, cơ sở khác trong thời gian người chưa thành niên do họ quản lý. Tờ giấy đồng ý của cha mẹ không thay đổi nghĩa vụ đó.
Ví dụ giả định: một trung tâm kỹ năng tổ chức trại hè, cha mẹ đã ký giấy đồng ý có câu tự chịu rủi ro. Trong buổi tắm suối, chỉ một người lớn trông hai mươi trẻ, một em bị nước cuốn, phải cấp cứu. Câu tự chịu rủi ro không che được việc trung tâm bố trí người giám sát quá mỏng cho một hoạt động dưới nước.
Khi ký thay con, cha mẹ nên hỏi kỹ về tỷ lệ người giám sát, hoạt động dưới nước, phương án y tế, liên lạc khẩn cấp, và khai đúng tình trạng sức khoẻ, dị ứng của con. Đó là cách bảo vệ con tốt hơn bất kỳ điều khoản nào.
Khi đã bị thương dù có tờ cam kết
Đừng tự loại mình ra chỉ vì nhớ là đã ký giấy. Hãy làm các bước sau trước khi kết luận:
- Xử lý y tế trước, giữ đầy đủ hồ sơ khám, chi phí, kể cả chi phí vận chuyển khỏi khu vực hẻo lánh.
- Ghi lại diễn biến càng sớm càng tốt: giờ, địa điểm, thời tiết, người hướng dẫn nói gì, làm gì, thiết bị có vấn đề gì.
- Chụp ảnh thiết bị (áo phao, dây đai, thuyền), khu vực xảy ra, xin thông tin những người cùng đoàn.
- Lấy lại hoặc xin bản sao tờ cam kết, chương trình tour, tin nhắn quảng cáo, xác nhận đặt chỗ.
- Đối chiếu thương tích với bảng "rủi ro vốn có" và "rủi ro do tổ chức kém" ở trên để tự đánh giá.
- Gửi yêu cầu bằng văn bản cho bên tổ chức, nêu rõ lỗi bạn cho là của họ, thiệt hại, chứng từ; hỏi về bảo hiểm của tour.
- Nếu không thoả thuận được, có thể nhờ cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, hoà giải, hoặc khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực.
Nếu bên tổ chức trả lời bằng cách chỉ đưa tờ cam kết ra, bạn có thể trả lời rằng điều khoản miễn trách nhiệm của bên kinh doanh trong hợp đồng mẫu không làm mất quyền yêu cầu khi họ có lỗi, và đề nghị bàn vào nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Tour chỉ có cam kết miệng, không ký giấy gì, bị thương thì có lợi hơn không?
Không hẳn. Không có giấy thì bên tổ chức khó chứng minh đã thông báo rủi ro, nhưng bạn cũng khó chứng minh họ đã hứa có cứu hộ, có người hướng dẫn chuyên môn. Tin nhắn, quảng cáo, xác nhận đặt chỗ lúc này trở thành chứng cứ chính cho cả hai phía.
Nhóm bạn tự tổ chức đi phượt, một người bị thương, người rủ đi có phải bồi thường?
Thường là không, nếu đó là chuyến đi tự nguyện giữa những người ngang nhau, không ai kinh doanh dịch vụ và không ai có hành vi gây ra thương tích. Chỉ khi một người trực tiếp gây thiệt hại, như lái xe ẩu làm người ngồi sau ngã, mới phát sinh trách nhiệm của người đó.
Đã khai không có bệnh gì trong tờ cam kết nhưng thật ra bị hen, giờ còn đòi được không?
Nếu sự cố liên quan tới bệnh hen, như lên cơn khi leo dốc, phần lỗi của bạn do khai không đúng có thể rất lớn. Nếu sự cố không liên quan, ví dụ áo phao hỏng khiến bạn suýt đuối nước, việc khai sai bệnh hen ít ảnh hưởng tới quyền đòi phần thiệt hại do áo phao hỏng.
Bên tổ chức nói đã mua bảo hiểm du lịch cho khách nên không bồi thường thêm, đúng không?
Bảo hiểm du lịch, bảo hiểm tai nạn cho khách trả theo hợp đồng bảo hiểm, thường không phụ thuộc lỗi và có hạn mức. Đó là quyền lợi riêng của bạn. Nếu thiệt hại do lỗi của bên tổ chức vượt phần bảo hiểm đã trả, bạn vẫn có thể yêu cầu bên tổ chức bồi thường phần còn lại.
Nhà trường bắt ký giấy tự chịu trách nhiệm mới cho con đi dã ngoại, có nên ký?
Bạn có thể ký để con được tham gia, đồng thời hiểu rằng tờ giấy không xoá nghĩa vụ trông giữ của nhà trường. Nên hỏi thêm về hoạt động cụ thể, số người giám sát, phương án y tế, và khai đúng tình trạng sức khoẻ của con. Nếu thấy hoạt động quá rủi ro so với độ tuổi, việc không cho con tham gia cũng là một lựa chọn chính đáng.