Tai nạn xảy ra tại nơi làm việc và trong giờ làm việc, kể cả lúc người lao động đang nghỉ giải lao, ăn giữa ca, tắm rửa, đi vệ sinh, cho con bú, được tính vào diện hưởng chế độ tai nạn lao động; tai nạn ngoài nơi làm việc hoặc ngoài giờ cũng được tính nếu người lao động đang làm việc theo yêu cầu của người sử dụng lao động. Đó là cách Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 mô tả phạm vi bảo vệ, bên cạnh trường hợp tai nạn trên đường đi – về.
Ngược lại, luật loại trừ một số trường hợp dù xảy ra ở xưởng: tai nạn do mâu thuẫn riêng không liên quan công việc, do người lao động cố ý tự huỷ hoại sức khoẻ, hoặc do sử dụng ma tuý, chất gây nghiện trái phép. Bài này đi qua từng nhóm tình huống hay gặp, chỉ ra chỗ dễ tranh cãi, để người lao động và bộ phận nhân sự cùng nhìn một hướng khi lập hồ sơ.
Ba vùng không gian – thời gian luật bảo vệ
Vùng thứ nhất là nơi làm việc trong giờ làm việc. Nơi làm việc không chỉ là chỗ đứng máy mà còn là khu vực người lao động phải có mặt vì công việc: lối đi trong xưởng, nhà kho, bãi xe nội bộ, nhà ăn, khu vệ sinh. Giờ làm việc gồm cả thời gian nghỉ giữa ca, vì người lao động vẫn đang ở trong khuôn khổ quản lý của công ty.
Vùng thứ hai là ngoài nơi làm việc hoặc ngoài giờ, nhưng đang thực hiện công việc theo yêu cầu của người sử dụng lao động hoặc người được uỷ quyền, chẳng hạn trưởng bộ phận. Nhân viên kinh doanh đi gặp khách, thợ được cử đi sửa máy tại nhà khách hàng, kế toán được nhờ mang hồ sơ lên ngân hàng sau giờ hành chính đều thuộc vùng này.
Vùng thứ ba là tuyến đường đi – về giữa nơi ở và nơi làm việc trong khoảng thời gian và tuyến đường hợp lý, đã có bài riêng trên Thương Tổn. Bài này tập trung vào hai vùng đầu, nơi tranh cãi thường xoay quanh câu hỏi: lúc gặp nạn, người lao động đang làm việc cho ai, theo yêu cầu của ai. Khi trả lời được câu đó bằng chứng cứ, phần lớn hồ sơ sẽ đi tiếp được.
Nhu cầu sinh hoạt cần thiết trong giờ làm: những gì được bảo vệ
Luật liệt kê những nhu cầu sinh hoạt mà người lao động được bảo vệ khi gặp nạn trong lúc thực hiện chúng tại nơi làm việc, trong giờ làm việc. Đây là danh sách mang tính nguyên tắc, cách áp dụng vẫn tuỳ hoàn cảnh:
- Nghỉ giải lao giữa ca, nghỉ ngắn theo nội quy.
- Ăn giữa ca, ăn bồi dưỡng bằng hiện vật; trượt ngã ở nhà ăn, bỏng do nồi canh đổ là ví dụ thường gặp.
- Đi vệ sinh, tắm rửa sau ca làm ở khu vực công ty bố trí.
- Cho con bú, vắt sữa ở phòng hoặc góc công ty bố trí cho lao động nữ.
- Vệ sinh kinh nguyệt đối với lao động nữ.
Điểm cần nhớ: nhu cầu sinh hoạt được bảo vệ khi diễn ra tại nơi làm việc và trong giờ làm việc. Ra cổng công ty mua đồ ăn ở quán bên đường trong giờ nghỉ trưa rồi bị xe va thì phức tạp hơn nhiều, vì đã ra khỏi khu vực công ty quản lý. Một số nơi cho phép ra ngoài ăn trưa theo nội quy, khi đó hồ sơ cần thể hiện rõ điều này để người xét cân nhắc.
Tình huống ngoài giờ, ngoài xưởng: xem theo yêu cầu công việc
Bảng dưới đưa ra những tình huống hay gặp, đều là ví dụ giả định, kèm hướng xem xét thường gặp. Kết luận cuối cùng thuộc về người có thẩm quyền điều tra và cơ quan bảo hiểm xã hội.
| Tình huống | Hướng xem xét thường gặp | Chứng cứ nên có |
|---|---|---|
| Nhân viên kinh doanh va chạm xe khi đi gặp khách theo lịch được duyệt | Thường được xem là đang làm việc theo yêu cầu | Lịch công tác, tin nhắn giao việc, xác nhận của khách |
| Thợ bảo trì được gọi lại xưởng lúc nửa đêm sửa máy và bị điện giật | Thường được xem là đang làm việc theo yêu cầu | Cuộc gọi, tin nhắn của trưởng ca, nhật ký sửa chữa |
| Đi công tác, gặp nạn trên đường từ khách sạn tới nơi làm việc | Thường được xem xét trong phạm vi chuyến công tác | Quyết định cử đi công tác, vé, hoá đơn lưu trú |
| Đi công tác nhưng bị thương khi đi chơi riêng buổi tối | Thường bị xem là việc riêng, khó được công nhận | Không có gì để thay đổi bản chất việc riêng |
| Bị ngã trong buổi liên hoan, du lịch do công ty tổ chức | Vùng tranh cãi, tuỳ hoạt động có bắt buộc và gắn với công việc không | Thông báo tổ chức, tính chất bắt buộc hay tự nguyện |
| Tự ý ở lại xưởng làm thêm việc không được giao, không ai biết | Dễ bị nghi ngờ, cần chứng minh có yêu cầu hoặc chấp thuận | Lời xác nhận của quản lý, camera, chấm công |
Điểm chung của các dòng trên là yêu cầu công việc phải có dấu vết. Thói quen giao việc bằng lời nói qua điện thoại rất phổ biến; khi có sự cố, nhóm chat công việc và nhật ký cuộc gọi thường là thứ cứu hồ sơ.
Ba trường hợp luật loại trừ khỏi chế độ quỹ
Mâu thuẫn của chính nạn nhân với người gây ra tai nạn, không liên quan tới việc thực hiện công việc. Ví dụ giả định: hai công nhân cãi nhau chuyện tiền hụi, ra sân sau xô xát và một người bị thương. Dù xảy ra trong giờ làm, đây là mâu thuẫn riêng. Ngược lại, bị khách hàng hành hung vì đang thu nợ theo nhiệm vụ thì gắn với công việc, cách nhìn khác hẳn.
Người lao động cố ý tự huỷ hoại sức khoẻ của bản thân. Phải là hành vi cố ý, có chứng cứ. Sơ suất, bất cẩn, làm sai quy trình vì vội không phải là cố ý tự huỷ hoại. Người lập hồ sơ không nên dán nhãn "cố ý" chỉ vì người bị nạn có lỗi.
Sử dụng ma tuý, chất gây nghiện khác trái quy định pháp luật. Cần có kết quả xét nghiệm hoặc chứng cứ rõ ràng. Riêng rượu bia, quy định liên quan có điều chỉnh qua các lần sửa luật; khi gặp, hãy đối chiếu văn bản hiện hành, đừng kết luận theo thói quen ở nơi làm việc.
Người lao động có lỗi khác với trường hợp bị loại trừ
Nhiều người nghĩ cứ mình có lỗi là mất trắng. Không phải. Ba trường hợp bị loại trừ ở trên là những trường hợp hẹp. Người lao động không đeo găng, đứng sai vị trí, tháo tấm chắn máy cho nhanh vẫn có thể được công nhận là tai nạn lao động và hưởng chế độ từ quỹ bảo hiểm nếu đủ điều kiện. Lỗi của người lao động chủ yếu ảnh hưởng tới phần trách nhiệm của công ty: thay vì bồi thường, công ty trợ cấp ở mức thấp hơn.
Phía công ty cũng nên hiểu đúng ranh giới này. Ghi vào biên bản rằng người lao động "cố ý" trong khi thực chất là sơ suất vừa sai sự thật vừa có thể khiến công ty bị chất vấn khi có khiếu nại. Biên bản tốt là biên bản mô tả sự việc, nguyên nhân kỹ thuật và tổ chức, để người có thẩm quyền đánh giá lỗi.
Nếu bạn là người bị nạn và thấy biên bản ghi những chữ như "cố ý", "tự ý", "say rượu" mà không đúng, hãy ghi ý kiến không đồng ý ngay trong biên bản hoặc gửi văn bản giải trình riêng, giữ bản sao. Lời phản đối để muộn vài tháng sẽ yếu hơn nhiều.
Làm việc tại nhà, làm từ xa: nơi làm việc nằm ở đâu
Từ vài năm nay nhiều văn phòng cho nhân viên làm việc tại nhà một phần hoặc toàn bộ thời gian. Khi đó câu hỏi "nơi làm việc" trở nên khó: phòng khách nhà bạn là nơi làm việc, còn bếp thì không? Luật chưa có quy định riêng chi tiết cho từng tình huống làm việc tại nhà, nên cách xem xét vẫn quay về nguyên lý chung: lúc gặp nạn, bạn có đang thực hiện công việc theo yêu cầu, trong thời gian làm việc đã thoả thuận hay không.
Ví dụ giả định: một nhân viên hỗ trợ khách hàng làm ca tối tại nhà theo thoả thuận bằng văn bản, đang trong ca thì đứng dậy lấy tài liệu trên kệ cao và ngã. Hồ sơ có thoả thuận làm việc từ xa, có lịch ca, có nhật ký đăng nhập hệ thống thì có cơ sở để đề nghị xem xét. Ngược lại, ngã khi đang nấu cơm ngoài giờ ca thì gần như chắc chắn là việc riêng.
Nếu công ty bạn cho làm việc từ xa thường xuyên, nên có văn bản ghi địa điểm làm việc, khung giờ làm và cách ghi nhận giờ làm. Văn bản này không chỉ phục vụ quản lý mà còn giúp hai bên tránh tranh cãi khi có sự cố. Người lao động cũng nên tự giữ dấu vết làm việc như lịch họp, thư giao việc, thay vì chỉ trông vào trí nhớ.
Khi tình huống rơi vào vùng xám: làm gì cho hồ sơ rõ
Vùng xám không có nghĩa là thua; nó có nghĩa là hồ sơ cần đầy đủ hơn. Một trình tự hợp lý:
- Ghi lại ngay: lúc đó đang làm gì, ai giao, giao bằng cách nào, có ai biết. Viết khi trí nhớ còn mới, kể cả chỉ là ghi chú trên điện thoại.
- Chụp lại hoặc xin bản sao tin nhắn giao việc, lịch công tác, thông báo tổ chức sự kiện nếu có.
- Nhờ người chứng kiến viết xác nhận ngắn, ghi rõ họ là ai, thấy gì, lúc mấy giờ.
- Khi đọc biên bản điều tra hoặc biên bản họp, kiểm tra phần mô tả hoàn cảnh có khớp với những gì bạn ghi nhận không, ghi ý kiến nếu khác.
- Nếu công ty hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội trả lời không công nhận, đề nghị trả lời bằng văn bản có nêu lý do; đó là căn cứ để bạn khiếu nại hoặc nhờ người làm nghề xem lại.
Người làm công tác nhân sự cũng có lợi khi làm đúng các bước này: hồ sơ rõ thì cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết nhanh, công ty ít bị khiếu nại kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Trượt ngã ở nhà vệ sinh công ty trong giờ làm có phải tai nạn lao động không?
Đi vệ sinh là nhu cầu sinh hoạt cần thiết được luật liệt kê, nên tai nạn xảy ra tại khu vệ sinh của công ty trong giờ làm thường thuộc diện tai nạn lao động. Điều kiện hưởng trợ cấp từ quỹ vẫn là suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên theo giám định.
Đi ăn trưa ở quán ngoài cổng công ty bị xe va thì có được tính không?
Đây là tình huống khó vì đã ra khỏi nơi làm việc. Kết quả phụ thuộc nội quy có cho phép ra ngoài ăn hay không, quán ở đâu, thời gian có đúng giờ nghỉ không. Hãy nói thật hoàn cảnh và đề nghị trả lời bằng văn bản nếu bị từ chối.
Bị thương khi đá bóng giao hữu do công đoàn tổ chức có được hưởng chế độ không?
Hoạt động văn hoá thể thao tự nguyện thường khó được xem là thực hiện công việc. Nếu hoạt động mang tính bắt buộc, được giao như nhiệm vụ, khả năng được xem xét khác đi. Cách nhìn cụ thể tuỳ hồ sơ, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước.
Có lỗi vì không đội mũ bảo hộ thì có mất quyền hưởng chế độ không?
Không đội mũ là lỗi, nhưng không thuộc ba trường hợp luật loại trừ. Bạn vẫn có thể hưởng chế độ từ quỹ nếu đủ điều kiện; phần công ty chi trả thường chuyển từ bồi thường sang trợ cấp ở mức thấp hơn.
Bị đồng nghiệp đánh trong giờ làm thì có phải tai nạn lao động không?
Còn tuỳ nguyên nhân. Nếu xô xát vì mâu thuẫn riêng không liên quan công việc thì thuộc trường hợp bị loại trừ. Nếu bị đánh vì đang thực hiện nhiệm vụ, chẳng hạn nhắc nhở vi phạm theo phân công, thì có thể được xem xét. Ngoài ra bạn vẫn có quyền đòi bồi thường dân sự từ người gây thương tích.